چیزی که از این درس میبری
- بدن شما یک پدال گاز (پاسخ استرس) و یک پدال ترمز دارد؛ تنفس آرام با بازدم طولانیتر پدال ترمز را فعال میکند.
- تنفس آرامبخش ملایم و دارای حجم طبیعی است؛ تنفسهای سریع و بسیار عمیق میتوانند موجب سرگیجه شده و حس حملهٔ پانیک ایجاد کنند.
- زمینهگزینی (۵-۴-۳-۲-۱) توجه را به لحظهٔ حال بازمیگرداند؛ تنآرامی عضلانی تنشهای پنهان بدن را پیدا و رها میکند.
فهرست این درس۶
۰۱پدال ترمز
بدن شما دارای پدال گاز و ترمز است
واکنش استرس پدال گاز شماست (سیستم عصبی سمپاتیک). در عین حال یک ترمز نیز دارید: سیستم عصبی پاراسمپاتیک، که گاهی به آن سیستم «استراحت و گوارش» میگویند. این سیستم ضربان قلب را کاهش داده و بدن را آرام میکند. شما نمیتوانید آن را با نیروی اراده فعال کنید، اما تنفس فرآیندی خودکار است که کنترل آن را به آسانی میتوان در دست گرفت؛ و تنفس آرام با بازدمی طولانیتر پای شما را روی پدال ترمز میگذارد.
خودتان امتحان کنید: هنگام دم، ضربان قلبتان اندکی بالا میرود و هنگام بازدم اندکی کاهش مییابد. اگر بازدم را طولانیتر کنید، زمان بیشتری را در مرحلهٔ کاهش ضربان و آرامش سپری خواهید کرد.
۰۲قدمبهقدم
تنفس آرام، دو تا پنج دقیقه
- استوار بنشینید یا بایستید
شانههایتان را رها کنید. اگر به حس کردن تنفس کمک میکند، یک دست خود را روی شکمتان قرار دهید.
- حدود ۴ شماره دم از راه بینی
یک نفس آرام و با حجم معمولی؛ نه یک مکش بزرگ و پرفشار هوا.
- حدود ۶ شماره بازدم آرام
از راه بینی یا لبهای جمعشده، گویی به آرامی کاسهٔ سوپی را فوت میکنید. بازدم مهمترین بخش این فرایند است.
- تکرار کنید
این ریتم تقریباً معادل شش تنفس در دقیقه است. پژوهشها نشان میدهند تنفس آرام با این ریتم میتواند سطح استرس و برانگیختگی را کاهش دهد. اگر شمارش به شما اضطراب میدهد، صرفاً بکوشید بازدمتان کمی طولانیتر از دمتان باشد.
خودت رو امتحان کنسؤال ۱ از ۵
تارا پیش از آغاز آزمون خود برای «آرام شدن» نفسهای بسیار عمیق، سریع و پرحجمی میکشد. پس از یک دقیقه دچار سرگیجه، گزگز دستها و تشدید اضطراب میشود. علت چیست؟
- اکسیژن کافی به او نمیرسد، بنابراین باید باز هم عمیقتر و سریعتر نفس بکشد
- تنفس سریع و پرحجم میتواند این حالت را پدید آورد؛ تنفس آرامتر و ملایمتر گزینهٔ بهتری است
- تمرینهای تنفسی اساساً برای افراد مضطربی مانند او هرگز کارساز نیستند
- سرگیجه نشان میدهد او در آستانهٔ غش کردن است و باید جلسهٔ امتحان را ترک کند
جواب رو ببین
تنفس سریع و پرحجم میتواند این حالت را پدید آورد؛ تنفس آرامتر و ملایمتر گزینهٔ بهتری است
درست است. تنفس سریع و پرحجم، دیاکسید کربن بیش از حدی را از بدن دفع میکند که میتواند موجب سرگیجه و گزگز شود و مغز آن را نشانهای از خطر مضاعف تلقی کند. راهکار مناسب، تنفس آرامتر، ملایمتر و همراه با بازدم طولانی است.
۰۳زمینهگزینی (گراندینگ)
بازگشت به اتاق و لحظهٔ اکنون
هنگامی که اضطراب شما را به دنیای فرضیات منفی («نکند که...») میکشاند یا حس گسستگی و غیرواقعی بودن به شما دست میدهد، زمینهگزینی (Grounding) توجهتان را از طریق حواس پنجگانه به لحظهٔ حال بازمیگرداند. یک روش پرکاربرد، فرمول ۵-۴-۳-۲-۱ است: نام بردن ۵ چیز که میبینید، ۴ چیز که لمس میکنید، ۳ صدایی که میشنوید، ۲ بویی که حس میکنید و ۱ طعمی که میچشید. این تمرین مشکلی را در دنیای بیرون حل نمیکند، بلکه جای پای استواری برای توجه شما فراهم میسازد تا موج اضطراب فروکش کند.
شیرین در میان ازدحام و همهمهٔ بازار احساس تنگی نفس و فشار در سینه میکند. او پاهایش را محکم روی زمین میگذارد و در ذهن نام میبرد: شالهای قرمز، ظروف مسی، کاشیهای فیروزهای، کلاه آبی یک مرد، آسمان ابری.
خودت رو امتحان کنسؤال ۲ از ۵
کدام مورد پدال گاز و کدام پدال ترمز را فعال میکند؟
- بازدمی طولانیتر از دم
- تنفسهای سریع و کمعمق از بالای قفسهٔ سینه
- چهارمین قهوهٔ غلیظ برای سرپا ماندن در بعدازظهر
- منقبض کردن و سپس رهاسازی آرام شانهها
- مرور مداوم اخبار نگرانکننده در رختخواب در نیمهشب
- نام بردن پنج چیزی که در اطراف خود میبینید
جواب رو ببین
پدال گاز: تنفسهای سریع و کمعمق از بالای قفسهٔ سینه, چهارمین قهوهٔ غلیظ برای سرپا ماندن در بعدازظهر, مرور مداوم اخبار نگرانکننده در رختخواب در نیمهشب
پدال ترمز: بازدمی طولانیتر از دم, منقبض کردن و سپس رهاسازی آرام شانهها, نام بردن پنج چیزی که در اطراف خود میبینید
۰۴عضلات
انقباض و سپس رهاسازی
تنآرامی پیشروندهٔ عضلانی (Progressive Muscle Relaxation) که در اوایل قرن بیستم توسط ادموند جاکوبسن طراحی شد، گروههای عضلانی را تکبهتک مرور میکند: یک گروه عضله را حدود پنج ثانیه محکم منقبض کنید، سپس آن را رها کرده و به مدت ده تا پانزده ثانیه تفاوت احساس تنش و رهایی را لمس کنید. دستها، بازوها، شانهها، صورت، شکم، پاها. استرس اغلب در عضلاتی جای میگیرد که دیگر متوجه انقباض آنها نیستید و این تضاد حسی، به شناسایی آنها کمک میکند. علاوه بر این، ورزش منظم پشتوانهٔ علمی محکمی در کاهش تدریجی استرس و اضطراب دارد.
کوروش پس از یک روز طولانی پشت میز کار دراز میکشد؛ پنج ثانیه مشتهایش را محکم میبندد و رها میکند. سپس شانههایش را تا نزدیک گوشها بالا میکشد و رها میسازد. با رسیدن نوبت به پاها، بدنش به وضوح شلتر و سبکتر شده است.
خودت رو امتحان کنسؤال ۳ از ۵
جواد تاکنون فقط در دشوارترین لحظات اضطراب شدید تنفس آرام را امتحان کرده و نتیجهٔ چندانی نگرفته است. اگر هر روز چند دقیقه در شرایط آرامش آن را تمرین کند، احتمال اثربخشی آن در موقعیتهای استرسزای بعدی بسیار بیشتر خواهد بود.
- درست
- نادرست
جواب رو ببین
درست
درست است. مانند هر مهارت دیگری، تکنیکهای آرامسازی زمانی که برای فرد آشنا باشند بسیار کارآمدتر عمل میکنند. اگر تنفس آرام در روزهای عادی تمرین شود، به مهارتی تبدیل میشود که بدن در شرایط فشار و استرس از پیش شیوهٔ اجرای آن را میداند.
اهرمهای بنیادین و تدریجی
- خواب: خواب ناکافی یا منقطع، زنگ هشدار استرس را برای روز بعد حساستر و فعالتر میکند.
- تحرک: ورزش منظم سطح تنش پایه را پایین میآورد؛ حتی یک پیادهروی سریع به تخلیهٔ کلافگی و هیجانهای انباشتهٔ غروب کمک میکند.
- کافئین: مصرف زیاد آن میتواند لرزش و تپش قلبی ایجاد کند که درست شبیه به علائم فیزیکی اضطراب است.
- الکل: شاید در ابتدا حس رخوت و آرامش موقت ایجاد کند، اما ساختار طبیعی خواب را برهم زده و میتواند روز بعد شما را مضطربتر سازد.
خودت رو امتحان کنسؤال ۴ از ۵
هر موقعیت را به مناسبترین ابزار وصل کنید
- دو دقیقه پیش از ارائه با قلبی که به شدت میزند
- احساس غیرواقعی بودن و گیجی در ایستگاهی شلوغ
- شانههای گرفته و بالاآمده پس از یک روز پشت میز نشستن
- انرژی سرگردان و بیقراری مداوم در طول عصر
جواب رو ببین
- دو دقیقه پیش از ارائه با قلبی که به شدت میزند → تنفس آرام با بازدم طولانی
- احساس غیرواقعی بودن و گیجی در ایستگاهی شلوغ → زمینهگزینی به شیوهٔ ۵-۴-۳-۲-۱
- شانههای گرفته و بالاآمده پس از یک روز پشت میز نشستن → تنآرامی پیشروندهٔ عضلانی
- انرژی سرگردان و بیقراری مداوم در طول عصر → یک پیادهروی سریع بیستدقیقهای
خودت رو امتحان کنسؤال ۵ از ۵
کاوه روزانه پنج فنجان قهوهٔ غلیظ مینوشد. او هر بعدازظهر دچار لرزش و تپش قلب میشود و نگران است که مبادا مشکلی جدی داشته باشد. تمرین تنفس اندکی به او کمک میکند. منطقیترین گام بعدی چیست؟
- افزایش زمان تمرین تنفس تا بتواند هر پنج فنجان قهوه را به همان شکل مصرف کند
- این فرض که حتماً به اختلال اضطرابی شدیدی مبتلاست و متوقف شدن در این باور
- جایگزین کردن قهوه با نوشابههای انرژیزا به این تصور که ملایمتر هستند
- کاهش تدریجی مصرف کافئین برای سنجش تأثیر آن بر احساسات بعدازظهرها
جواب رو ببین
کاهش تدریجی مصرف کافئین برای سنجش تأثیر آن بر احساسات بعدازظهرها
بله. مصرف این مقدار کافئین میتواند دقیقاً چنین علائم فیزیکی پدید آورد. کاهش تدریجی مصرف (برای جلوگیری از سردرد ناشی از قطع کافئین) یک آزمون اولیهٔ ساده است. اگر علائم همچنان ادامه یافت، مشورت با پزشک توصیه میشود.
۰۶جمعبندی
مرور درس
- بدن شما یک پدال گاز (پاسخ استرس) و یک پدال ترمز دارد؛ تنفس آرام با بازدم طولانیتر پدال ترمز را فعال میکند.
- تنفس آرامبخش ملایم و دارای حجم طبیعی است؛ تنفسهای سریع و بسیار عمیق میتوانند موجب سرگیجه شده و حس حملهٔ پانیک ایجاد کنند.
- زمینهگزینی (۵-۴-۳-۲-۱) توجه را به لحظهٔ حال بازمیگرداند؛ تنآرامی عضلانی تنشهای پنهان بدن را پیدا و رها میکند.
- تکنیکها را در زمان آرامش تمرین کنید؛ هدفتان تعدیل شدت احساس باشد، نه اینکه آرامسازی ابزاری برای فرار از همهٔ موقعیتها شود.
- خواب کافی، تحرک منظم و کاهش مصرف کافئین آستانهٔ برانگیختگی هشدار استرس را کاهش میدهند.
به سبک خودت یادش بگیر.
توی اپ از یادآی بخواه این درس رو سادهتر توضیح بده، از زندگی خودت مثال بزنه یا عمیقتر بره. بعد یه مسیر کامل دور هدف خودت بساز.