افقی بخون (Lateral Reading)
به‌جای اینکه یه سایت رو زیر و رو کنی ببینی بهش اعتماد داری یا نه، ازش بیرون برو و ببین بقیه درباره‌ش چی می‌گن: سریع‌ترین چکی که راستی‌آزماها استفاده می‌کنن.
دو راه برای قضاوت یه سایت
خوندن عمودی
رو صفحه بمون و بیا پایین. از روی طراحی، لوگو، «درباره‌ی ما» و فهرست منابعش قضاوتش کن.
کاریه که بیشتر آدما می‌کنن، و یه سایت خوش‌ساخت می‌تونه تک‌تک این‌ها رو جعل کنه.
خوندن افقی
تب‌های جدید باز کن و اسم سایت، سازمان یا نویسنده رو سرچ کن. ببین منبع‌های مستقل درباره‌شون چی می‌گن.
یه منبع رو با بیرون رفتن ازش می‌شناسی.
تحقیق استنفورد
راستی‌آزماها از تاریخ‌دان‌ها و دانشجوها جلو زدن
سم واینبرگ و سارا مک‌گرو (گروه آموزش تاریخ استنفورد؛ نسخه‌ی اولیه ۲۰۱۷، انتشار ۲۰۱۹) سایت‌های یکسانی رو دادن دست ۱۰ راستی‌آزمای حرفه‌ای (fact-checker)، ۱۰ تاریخ‌دان با مدرک دکترا و ۲۵ دانشجوی کارشناسی استنفورد. راستی‌آزماها افقی خوندن، قضاوت‌های بهتری کردن و خیلی سریع‌تر هم رسیدن. تاریخ‌دان‌ها و دانشجوها بیشتر رو صفحه موندن، و سایت‌های حرفه‌ای‌نما خیلی وقتا گولشون زدن.
تاریخ‌دان‌ها بی‌دقت نبودن. با دقت خوندن، که دقیقاً همون مهارتیه که کارشون بهش جایزه می‌ده. تو وب، خوندن دقیق یه صفحه همون چیزیه که یه صفحه‌ی شیک برای رد شدن ازش ساخته شده.
خودت رو امتحان کن
تو تحقیق استنفورد درباره‌ی اینکه آدما چطور سایت‌ها رو قضاوت می‌کنن، کدوم گروه بهتر از همه قضاوت کرد؟
- تاریخ‌دان‌های دکترادار، چون با دقت‌تر از همه می‌خوندن
- دانشجوهای استنفورد، چون با اینترنت بزرگ شدن
- راستی‌آزماهای حرفه‌ای
- هر سه گروه تقریباً یه‌جور بودن
جواب رو ببین
راستی‌آزماهای حرفه‌ای
آره. راستی‌آزماها از صفحه بیرون رفتن تا ببینن بقیه درباره‌ش چی می‌گن، و تو زمان کمتر جواب بهتر گرفتن.
SIFT: چهار حرکت (مایک کالفیلد)
- S · وایسا (Stop)
این منبع رو می‌شناسی؟ دقیقاً می‌خوای چی رو بفهمی؟ خودکار و بی‌فکر ادامه نده، هم‌رسانی هم نکن.
- I · منبع رو بررسی کن (Investigate)
یه سرچ افقی سریع از اسمش. خیلی وقتا سی ثانیه بسه که بفهمی کی پشتشه.
- F · پوشش بهتر پیدا کن (Find)
کسی که از قبل بهش اعتماد داری همین رو گزارش کرده؟ گاهی پیدا کردن یه منبع بهتر راحت‌تر از قضاوت کردن این یکیه.
- T · ادعا رو تا اصلش دنبال کن (Trace)
ادعاها، نقل‌قول‌ها و عکس و ویدیوها رو تا جایی که شروع شدن دنبال کن، و ببین زمینه‌ی اصلی همین رو می‌گه یا نه.
خودت رو امتحان کن
حرف T تو SIFT یعنی چی؟
- به منبع‌هایی که حرفه‌ای به نظر میان اعتماد کن
- ادعاها، نقل‌قول‌ها و عکس و ویدیوها رو تا زمینه‌ی اصلیشون دنبال کن
- قبل از اینکه پاک بشه اسکرین‌شات بگیر
- به گروهت بگو چی پیدا کردی
جواب رو ببین
ادعاها، نقل‌قول‌ها و عکس و ویدیوها رو تا زمینه‌ی اصلیشون دنبال کن
درسته. یه نقل‌قول نصفه یا یه عکس مال یه سال دیگه فقط وقتی معنی واقعیش رو نشون می‌ده که پیدا کنی اولین بار کجا اومده.
قبل از کلیک
خودداری از کلیک (Click Restraint)
وقتی سرچ می‌کنی، رو اولین نتیجه کلیک نکن. اول کل صفحه‌ی نتیجه‌ها رو نگاه کن: تیکه‌متن‌ها و اسم سایت‌ها خیلی وقتا بیشتر چیزی رو که لازم داری بهت می‌گن. بعد یه منبعی رو انتخاب کن که می‌دونی مستقله. نتیجه‌ی اول خیلی وقتا اونجاست چون یکی زحمت کشیده که اونجا باشه.
ویکی‌پدیا برای اینکه بفهمی یه سازمان رو کی می‌گردونه و پولش از کجا میاد ایستگاه اول خوبیه. منابع پایین صفحه‌ش رو چک کن. نقطه‌ی شروعه، نه مرجع نهایی.
صفحه: «مؤسسه‌ی بین‌المللی زندگی سالم»
گزارش: «شیرهای گیاهی با پوکی استخوان ارتباط دارن»
لوگو، «درباره‌ی ما»، ۴۰ منبع.
تب جدید، سرچ:
"مؤسسه‌ی بین‌المللی زندگی سالم" بودجهنتیجهی دوم، یه گزارش تحقیقی روزنامه:
بودجه‌ی این مؤسسه رو یه شرکت بزرگ لبنیات می‌ده.
زمان: حدود سی ثانیه.ممکنه گزارش باز هم واقعیت‌های درستی داشته باشه. ولی حالا می‌دونی کی می‌خواد باورش کنی، و قبل از باور کردن دنبال تحقیق مستقل می‌گردی.
خودت رو امتحان کن
یه لینک تو گروهت می‌برتت به یه سایت سلامت که اسمش رو هیچ‌وقت نشنیدی. حرکت خوندن افقی چیه؟
- صفحه‌ی «درباره‌ی ما»ش رو با دقت بخونی
- ببینی طراحیش حرفه‌ای به نظر میاد یا نه
- اسم سایت رو تو یه تب جدید سرچ کنی و ببینی بقیه درباره‌ش چی می‌گن
- بشمری چندتا منبع آورده
جواب رو ببین
اسم سایت رو تو یه تب جدید سرچ کنی و ببینی بقیه درباره‌ش چی می‌گن
آره. از صفحه بیرون برو و از بقیه‌ی وب بپرس. حرف منبع‌های مستقل درباره‌ی یه سایت بیشتر از حرف خود سایت درباره‌ی خودش می‌ارزه.
خودت رو امتحان کن
آدرس یه سایت به «.org» ختم می‌شه و یه صفحه‌ی «درباره‌ی ما» شیک داره که مأموریتش رو شرح می‌ده. این نشون می‌ده یه سازمان غیرانتفاعی قابل‌اعتماده.
جواب رو ببین
نادرست
غلطه. هر کسی می‌تونه یه آدرس «.org» بخره، و هر کسی می‌تونه یه متن مأموریت شیک بنویسه. هیچ‌کدوم به‌تنهایی چیزی رو ثابت نمی‌کنه. یه سرچ سریع از اسمش خیلی بیشتر بهت می‌گه.
خودت رو امتحان کن
این حرکت‌ها رو دسته‌بندی کن: خوندن عمودی یا افقی؟
- خوندن متن مأموریت سایت
- سرچ اسم نویسنده به‌اضافه‌ی «کیست»
- لذت بردن از لوگو و طراحی تمیز
- پیدا کردن اون سازمان تو ویکی‌پدیا
- بالا پایین کردن فهرست منابع سایت
- چک کردن اینکه یه رسانه‌ی خبری همین ادعا رو گزارش کرده یا نه
جواب رو ببین
عمودی: موندن رو صفحه: خوندن متن مأموریت سایت, لذت بردن از لوگو و طراحی تمیز, بالا پایین کردن فهرست منابع سایت
افقی: بیرون رفتن از صفحه: سرچ اسم نویسنده به‌اضافه‌ی «کیست», پیدا کردن اون سازمان تو ویکی‌پدیا, چک کردن اینکه یه رسانه‌ی خبری همین ادعا رو گزارش کرده یا نه
اشتباه‌های رایج
- اعتماد به آدرس «.org». هر کسی می‌تونه بخرتش.
- اعتماد به یه سایت چون به تحقیق‌های واقعی لینک داده. چک کن اون تحقیق‌ها همون چیزی رو می‌گن که سایت ادعا می‌کنه یا نه.
- ده دقیقه وقت گذاشتن رو صفحه وقتی سی ثانیه بیرون از صفحه جواب رو می‌داد.
خودت رو امتحان کن
یه سایت که ادعا می‌کنه شارژر گوشی سردرد میاره به سه‌تا تحقیق واقعی و منتشرشده لینک داده. قدم بعدی چیه؟
- هیچی: تحقیق واقعی یعنی ادعا پشتوانه داره
- اینکه اون تحقیق‌ها واقعاً همون چیزی رو می‌گن که سایت می‌گه یا نه
- اینکه لینک‌ها بدون خطا باز می‌شن یا نه
- اینکه چند نفر صفحه رو هم‌رسانی کردن
جواب رو ببین
اینکه اون تحقیق‌ها واقعاً همون چیزی رو می‌گن که سایت می‌گه یا نه
درسته. لینک دادن به تحقیق واقعی کاری نداره؛ زیاد پیش میاد که یه تحقیق درباره‌ی یه چیز دیگه، یا یه نتیجه‌ی محتاطانه‌ی «اثر روشنی دیده نشد»، به‌عنوان پشتوانه آورده بشه.
مرور درس
- خوندن عمودی یه سایت رو از روی ظاهر و ادعاهای خودش قضاوت می‌کنه، که همه‌شون قابل جعلن.
- خوندن افقی از سایت بیرون می‌ره و اسمش رو سرچ می‌کنه تا ببینه منبع‌های مستقل چی می‌گن.
- تو تحقیق استنفورد، راستی‌آزماهایی که افقی خوندن از تاریخ‌دان‌ها و دانشجوها جلو زدن، و سریع‌تر هم بودن.
- SIFT: وایسا، منبع رو بررسی کن، پوشش بهتر پیدا کن، تا اصلش دنبال کن.
- از کلیک خودداری کن: قبل از کلیک نتیجه‌ها رو نگاه کن؛ ویکی‌پدیا ایستگاه اوله، نه حرف آخر.