چیزی که از این درس میبری
- در پژوهش جامع ۲۰۱۸، احتمال بازنشر اخبار جعلی ۷۰ درصد بیشتر از اخبار واقعی ارزیابی شد.
- رسیدن اخبار صحیح به ۱۵۰۰ نفر، شش برابر بیشتر زمان برد؛ انسانها و عواطفشان عامل اصلی این تمایز بودند، نه رباتها.
- خشم، هراس و شگفتی، انگیزهٔ انتشار را شعلهور و دقت را خاموش میسازند؛ پیوندهای فراوانی بدون مطالعه بازنشر میشوند.
فهرست این درس۶
۰۱پژوهش بنیادین علم ارتباطات
سرعت سرسامآور انتشار اکاذیب
سروش وثوقی، دب روی و سینان آرال در پژوهشی برجسته (منتشرشده در مجلهٔ Science، ۲۰۱۸)، مسیر انتشار حدود ۱۲۶٬۰۰۰ خبر را در توییتر از سال ۲۰۰۶ تا ۲۰۱۷ ردیابی کردند که صحت تکتک آنها توسط سازمانهای مستقل راستیآزمایی سنجیده شده بود. یافتهها تکاندهنده بود: احتمال بازنشر اخبار نادرست حدود ۷۰ درصد بیشتر از اخبار واقعی بود و اخبار موثق به زمانی حدود شش برابر بیشتر نیاز داشتند تا به جمعیتی معادل ۱۵۰۰ نفر برسند. اخبار جعلی عمدتاً حاوی مضامین نوظهورتر بودند و پاسخهای کاربران به آنها، شگفتی و بیزاری شدیدتری را بازتاب میداد.
پژوهشگران نقش رباتهای مجازی را نیز واکاوی کردند: رباتها اخبار راست و دروغ را با سرعتی همسان بازنشر میکردند؛ بنابراین شکاف اصلی را رفتارهای هیجانی انسانها رقم زده بود.
۰۲موتور محرک انتشار
هیجانات شدید، شتاببخش بازنشر هستند
خشم، هراس، برآشفتگی اخلاقی، نفرت و بهتزدگی تمایل ما به بازنشر پیام را بهشدت افزایش داده و رغبت به راستیآزمایی را تضعیف میکنند. یک گزارش علمی، متین و دقیق بهندرت نبض شما را به تپش میاندازد؛ اما روایتی ساختگی دقیقاً برای تحریک همین عواطف نگاشته میشود. به همین دلیل است که اخبار با بیشترین سرعت انتشار، اغلب پیامهایی هستند که اضطراریترین و تکاندهندهترین لحن را دارند.
تیتری مانند «پژوهش جدید از تغییر جزئی در کیفیت آب لولهکشی خبر میدهد» با بیتفاوتی مواجه میشود؛ اما پیام «آب شرب شهر را مسموم کردهاند!» پیش از صرف صبحانه در چندین گروه مجازی بازنشر میگردد.
خودت رو امتحان کنسؤال ۱ از ۵
در مطالعهٔ مشهور سال ۲۰۱۸ پیرامون ۱۲۶٬۰۰۰ خبر در توییتر، کدام دسته از پیامها با سرعتی بالاتر و در پهنهای گستردهتر انتشار یافتند؟
- اخبار موثق، زیرا اعتماد مخاطبان به آنها بیشتر بود
- اخبار نادرست و شایعات جعلی
- هر دو دسته با سرعتی کاملاً یکسان منتشر شدند
- پیامهایی که از سوی حسابهای رسمی و حقوقی صادر شده بودند
جواب رو ببین
اخبار نادرست و شایعات جعلی
کاملاً درست است. احتمال بازنشر اخبار کذب حدود ۷۰ درصد بالاتر بود و رسیدن اخبار صحیح به جامعهٔ آماری ۱۵۰۰ نفره، شش برابر بیشتر زمان میبرد.
خودت رو امتحان کنسؤال ۲ از ۵
در مطالعهٔ سال ۲۰۱۸ توییتر، انتشار پرشتابترِ اخبار دروغین عمدتاً ناشی از فعالیت خودکار رباتهای مجازی بود.
- درست
- نادرست
جواب رو ببین
نادرست
نادرست است. رباتها اطلاعات درست و نادرست را با نرخی مشابه بازنشر میکردند. این انسانها بودند که با انتخاب آگاهانه یا هیجانی خود، سرعت اکاذیب را افزایش دادند؛ این امر حامل پیامی امیدوارکننده نیز هست: انسانها توانایی آن را دارند که با انتخاب هوشمندانه، جریان دروغ را متوقف سازند.
ترفندهای رایج در نگارش تیترهای فریبنده
- نگارش با حروف درشت یا استفاده از علامتهای تعجب مکرر («!!!»): فریاد زدن برای تحریک هیجان پیش از فعال شدن تفکر نقادانه.
- استفاده از عباراتی نظیر «باور نخواهید کرد...» یا «آنچه از شما پنهان میکنند»: تحریک حس کنجکاوی با القای وجود رازی مگو.
- برچسب «فوری» بر روی رویدادهای کهنه برای القای اضطرار ساختگی.
- تیترهای سؤالی مبهم (مانند «آیا امواج تلفن همراه موجب سرطان میشوند؟») که پاسخ مثبت را بدون نیاز به اثبات در ذهن میکارند.
- ارجاع به منابع نامشخص: عناوینی چون «هشدار متخصصان» یا «شگفتی پزشکان» بدون ذکر نام حتی یک پژوهشگر یا نهاد معتبر.
خودت رو امتحان کنسؤال ۳ از ۵
تفکیک تیترهای فریبنده و زرد از گزارشهای خبری استاندارد و متین:
- «باور نخواهید کرد این ادویهٔ معمولی چه بلایی بر سر کبد شما میآورد!»
- «شورای شهر مسیر جدید خط اتوبوسرانی فرودگاه را به تصویب رساند»
- «فوری و بسیار مهم!!! تمامی بانکها از فردا تعطیل خواهند بود»
- «سازمان هواشناسی: پیشبینی بارشهای سیلآسا در استانهای شمالی طی روز پنجشنبه»
- «هشدار پزشکان: این عادت روزمره فرزندان شما را به نابودی میکشاند!»
- «پژوهش دانشگاهی بر روی ۲۰۰۰ دانشجو: همبستگی کیفیت خواب با بهبود نمرات امتحانات»
جواب رو ببین
بهرهگیری از ترفندهای فریبنده (Clickbait): «باور نخواهید کرد این ادویهٔ معمولی چه بلایی بر سر کبد شما میآورد!», «فوری و بسیار مهم!!! تمامی بانکها از فردا تعطیل خواهند بود», «هشدار پزشکان: این عادت روزمره فرزندان شما را به نابودی میکشاند!»
گزارشگری استاندارد و خبری: «شورای شهر مسیر جدید خط اتوبوسرانی فرودگاه را به تصویب رساند», «سازمان هواشناسی: پیشبینی بارشهای سیلآسا در استانهای شمالی طی روز پنجشنبه», «پژوهش دانشگاهی بر روی ۲۰۰۰ دانشجو: همبستگی کیفیت خواب با بهبود نمرات امتحانات»
شکاف میان تیتر و بدنهٔ گزارش
تیتر وسوسهانگیز و فریبنده
«کشف دانشمندان: گیاهی بومی که سرطان را به کلی درمان میکند!»
این همان متنی است که در شبکههای اجتماعی دستبهدست میشود؛ اغلب توسط کسانی که هرگز وارد صفحه نمیشوند.
پاراگراف ششم همان مقاله
«در مطالعهای مقدماتی روی موشهای آزمایشگاهی، عصارهٔ این گیاه موجب کند شدن رشد یک نوع خاص از تومور شد. پژوهشگران تأکید میکنند قضاوت دربارهٔ کارآمدی آن در انسان بسیار زودهنگام است.»
این حقیقت واقعی شواهد علمی است.
خودت رو امتحان کنسؤال ۴ از ۵
تیتری با این عبارت منتشر شده است: «آیا مصرف قهوه موجب نارسایی قلبی میشود؟» این تیتر از کدام ترفند بهره برده است؟
- ارجاع به منبعی مبهم و ناشناخته
- تیتر سؤالی که دلهره را القا میکند بدون اینکه ملزم به ارائهٔ سند باشد
- استفاده از برچسب «فوری» برای خبری قدیمی
- هیچ ترفندی به کار نرفته و صرفاً پرسشی علمی و منصفانه است
جواب رو ببین
تیتر سؤالی که دلهره را القا میکند بدون اینکه ملزم به ارائهٔ سند باشد
کاملاً درست است. فرم سؤالی موجب ایجاد هراس و تشویش میگردد، بیآنکه گوینده بابت اثبات آن مسئولیتی بپذیرد. در بسیاری از موارد، پاسخ واقعی متن «خیر» یا «نامشخص» است، اما تیتر اثر سوء خود را بر جای گذاشته است.
۰۵قدمبهقدم
تکنیک مکث: مواجهه با پیام «فوری: آب شهر آلوده شد، مطلقاً ننوشید!!» در ساعت ۱۱ شب
- نامگذاری احساس پدیدآمده
«این پیام مرا نگران و هراسان ساخت.» بر زبان آوردن حس، حتی در ذهن، سدی میان هیجان و انگشت شما بر دکمهٔ بازنشر ایجاد میکند. هیجان شدید زنگ خطری برای توقف و تأمل است، نه شتاب در انتشار.
- شناسایی منبع پیام
فاقد نام مشخص، بدون انتساب به سازمانی رسمی و بدون پیوند معتبر؟ در این صورت هنوز هیچ مرجعی مسئولیت این هشدار را نپذیرفته است.
- بررسی مراجع رسمی و سایر رسانهها
یک بحران واقعی در شبکهٔ آبرسانی شهری، ظرف کمتر از یک ساعت در تارنمای شرکت آب و فاضلاب، مدیریت بحران و خبرگزاریهای رسمی منعکس میشود.
- جستجوی پیشینه و تاریخ نخستین انتشار
هشدارهای جعلی سالها در دورههای زمانی مختلف بازنشر میشوند. بخشی از متن پیام را در موتورهای جستجو قرار دهید و تاریخ نتایج قبلی را مشاهده کنید.
خودت رو امتحان کنسؤال ۵ از ۵
پستی پیرامون یک جنایت هولناک در محلهٔ شما، خشم و برآشفتگی شدیدی در وجودتان برمیانگیزد. سنجیدهترین واکنش در گام نخست چیست؟
- بازنشر فوری آن در تمامی گروهها تا همسایگان هوشیار باشند
- ارسال پیام همراه با افزودن عبارت «از صحت خبر مطمئن نیستم»
- مکث کردن، آگاهی از برانگیختگی خشم، و بررسی منبع و گزارش سایر رسانهها پیش از انتشار
- نگارش پاسخی خشمگینانه در بخش نظرات فرستندهٔ پیام
جواب رو ببین
مکث کردن، آگاهی از برانگیختگی خشم، و بررسی منبع و گزارش سایر رسانهها پیش از انتشار
کاملاً درست است. شعلهور شدن خشم همان زنگ هشدار شماست. یک دقیقه تحقیق و راستیآزمایی هزینهای ناچیز دارد، اما انتشار یک هشدار دروغین میتواند وحشت، ناامنی و آسیبهای واقعی در پی داشته باشد.
۰۶جمعبندی
مرور نکات کلیدی درس
- در پژوهش جامع ۲۰۱۸، احتمال بازنشر اخبار جعلی ۷۰ درصد بیشتر از اخبار واقعی ارزیابی شد.
- رسیدن اخبار صحیح به ۱۵۰۰ نفر، شش برابر بیشتر زمان برد؛ انسانها و عواطفشان عامل اصلی این تمایز بودند، نه رباتها.
- خشم، هراس و شگفتی، انگیزهٔ انتشار را شعلهور و دقت را خاموش میسازند؛ پیوندهای فراوانی بدون مطالعه بازنشر میشوند.
- ترفندهای تیترنویسی: حروف درشت، عبارات اغراقآمیز، برچسب دروغین فوری، تیترهای سؤالی، و کارشناسان ناشناس.
- هیجان شدید نشانهٔ الزام به مکث است: عاطفهٔ خود را بشناسید، و پیش از انتشار، اصالت منبع را بیازمایید.
به سبک خودت یادش بگیر.
توی اپ از یادآی بخواه این درس رو سادهتر توضیح بده، از زندگی خودت مثال بزنه یا عمیقتر بره. بعد یه مسیر کامل دور هدف خودت بساز.