چیزی که از این درس میبری
- حافظهٔ مجازی به هر پردازه یک فضای آدرس مستقل و اختصاصی اعطا میکند که از نزدیکی صفر آغاز میشود.
- حافظه در قالب صفحههای ۴ کیلوبایتی مدیریت میشود؛ جدول صفحهٔ هر پردازه صفحههای مجازی را به قابهای فیزیکی نگاشت میکند و MMU ترجمهٔ بلادرنگ را انجام میدهد.
- دو پردازه میتوانند از آدرسهای مجازی یکسانی نظیر ۴۰۹۶ استفاده کنند و با این حال به نواحی کاملاً متفاوتی از رم فیزیکی دسترسی داشته باشند.
فهرست این درس۶
۰۱ایدهٔ بنیادین
فضای آدرس اختصاصی برای هر پردازه
در معماری حافظهٔ مجازی، هر پردازه فضای آدرس اختصاصی خود را میبیند که از نزدیکی صفر آغاز میشود؛ درست مانند آنکه کل حافظهٔ رایانه بهتنهایی در اختیار اوست. آدرسهایی که پردازه به کار میبرد مجازی (Virtual) هستند و با شمارههای فیزیکی خانههای رم تطابق ندارند. در پشت صحنه، کرنل و سختافزار پردازنده هر آدرس مجازی را به یک آدرس واقعی و فیزیکی ترجمه میکنند. دو برنامه میتوانند همزمان از آدرس ۴۰۹۶ استفاده کنند بدون آنکه کوچکترین تداخلی داشته باشند، زیرا آدرس ۴۰۹۶ هر کدام به نقطهٔ متفاوتی از رم هدایت میشود.
یک بازی و یک مرورگر میتوانند فرض کنند دادههایشان در آدرسی کاملاً یکسان قرار گرفته است. هیچیک نمیداند (و نیازی هم ندارد بداند) که دادهها در کجای رم فیزیکی مستقر شدهاند.
خودت رو امتحان کنسؤال ۱ از ۵
چرا سیستمعاملها به پردازهها اجازه نمیدهند مستقیماً از آدرسهای فیزیکی و واقعی رم استفاده کنند؟
- زیرا آدرسهای واقعی طولانیتر از گنجایش ثباتهای پردازندهاند
- زیرا یک برنامهٔ معیوب میتوانست حافظهٔ برنامههای دیگر را تخریب کند و برنامهها نیازمند هماهنگی مداوم با یکدیگر بودند
- زیرا حافظهٔ رم تنها توسط خود کرنل قابل خواندن است
- زیرا آدرسهای فیزیکی با هر تیک پالس ساعت تغییر میکنند
جواب رو ببین
زیرا یک برنامهٔ معیوب میتوانست حافظهٔ برنامههای دیگر را تخریب کند و برنامهها نیازمند هماهنگی مداوم با یکدیگر بودند
کاملاً درست است. استفاده از آدرسهای واقعیِ مشترک به معنای نبودِ مرزهای محافظتی میان برنامهها و الزام به ثبت موقعیت تمام برنامهها بود. آدرسهای مجازیِ اختصاصی هر دو چالش را برطرف میکنند.
جدول صفحه (Page table)
حافظه در قطعاتی با اندازهٔ ثابت به نام صفحه (Page) مدیریت میشود که معمولاً ۴ کیلوبایت (۴۰۹۶ بایت) هستند. کرنل برای هر پردازه یک جدول صفحه نگهداری میکند؛ فهرستی که مشخص میسازد هر صفحهٔ مجازی در کدام صفحهٔ فیزیکی رم که قاب (Frame) نامیده میشود مستقر است. بخشی درون پردازنده به نام MMU (واحد مدیریت حافظه)، تمام آدرسها را به هنگام دسترسی ترجمه میکند. این واحد یک حافظهٔ نهانِ کوچک از آخرین ترجمهها نگه میدارد تا این فرایند همواره با بیشترین سرعت انجام شود.
آدرسهای مجازی ۴۰۹۶ تا ۸۱۹۱ نشاندهندهٔ صفحهٔ ۱ هستند. اگر جدول صفحهٔ یک پردازه ثبت کرده باشد «صفحهٔ ۱ ← قاب ۷»، آدرس ۴۰۹۶ آن پردازه در واقع به نقطهٔ شروع قاب ۷ در رم فیزیکی اشاره دارد.
واحد ۱ در دو ساختمان متفاوت
دو دوست هر دو در «واحد ۱» سکونت دارند. این امر هیچ تداخلی ایجاد نمیکند، زیرا یکی در ساختمان الف و دیگری در ساختمان ب زندگی میکند؛ نام ساختمان است که «واحد ۱» را به موقعیتی متمایز روی نقشه تبدیل میسازد. آدرس مجازی پردازه مانند شمارهٔ واحد، جدول صفحه مانند نام ساختمان و قاب فیزیکی همان مکان جغرافیاییِ واقعی است. نقطهٔ تفاوت تمثیل: سیستمعامل میتواند در سکوت صفحهٔ یک پردازه را به قابی دیگر در رم یا حتی روی دیسک منتقل کند و صرفاً جدول را بهروزرسانی نماید؛ کاری که با یک واحد مسکونی در دنیای واقعی شدنی نیست.
خودت رو امتحان کنسؤال ۲ از ۵
وظیفهٔ اصلی جدول صفحه (Page Table) برای هر پردازه چیست؟
- فهرست کردن فایلهایی که توسط پردازه باز شدهاند
- نگاشت و تطبیق صفحههای مجازی پردازه به قابهای فیزیکی در حافظهٔ رم
- تعیین مدتزمان برش زمانی اختصاصیافته به پردازه
- ذخیرهسازی دستورالعملهای کد ماشین پردازه
جواب رو ببین
نگاشت و تطبیق صفحههای مجازی پردازه به قابهای فیزیکی در حافظهٔ رم
درست است. جدول صفحه نقش راهنمای ترجمه را دارد: ورودی آن صفحهٔ مجازی و خروجی آن قاب فیزیکی در رم است؛ واحد MMU برای هر آدرسی که پردازه فراخوانی میکند از این جدول استفاده مینماید.
قدمبهقدم ببین

۱/۴دو پردازه، هر دو با آدرس ۴۰۹۶ در سمت چپ دو پردازهٔ A و B قرار دارند که هر کدام دارای سه صفحه با شمارههای ۰، ۱ و ۲ هستند؛ صفحهٔ ۱ در هر دو پردازه از آدرس ۴۰۹۶ آغاز میشود. در سمت راست، حافظهٔ رم با هشت قابِ فیزیکی (۰ تا ۷) قرار دارد. در این مرحله هنوز ارتباطی برقرار نشده است: هر دو برنامه آدرسهای مستقل خود را دارند که از صفر شروع میشود و هر دو از نشانی ۴۰۹۶ استفاده میکنند.

۲/۴نگاشت آدرس ۴۰۹۶ پردازهٔ A به قاب ۷ و پردازهٔ B به قاب ۳ اکنون فلشها صفحههای هر پردازه را از طریق واحد MMU به قابهای درون رم متصل میکنند. صفحهٔ ۱ متعلق به پردازهٔ A در قاب ۷ و صفحهٔ ۱ متعلق به پردازهٔ B در قاب ۳ قرار میگیرد؛ سایر صفحهها نیز به قابهای آزاد هدایت میشوند. شمارهٔ آدرس مجازی یکسان است (۴۰۹۶)، اما حافظهٔ فیزیکی کاملاً متفاوت است؛ بنابراین هیچیک به دادههای دیگری دسترسی ندارد.

۳/۴پر شدن رم: انتقال صفحهٔ ۲ از پردازهٔ A به فضای تعویض (Swap) با پر شدن قابهای ۱ و ۴، ظرفیت تمام قابهای رم تکمیل میشود. کرنل صفحهای را که مدتی بلااستفاده مانده (صفحهٔ ۲ از پردازهٔ A) انتخاب کرده، آن را درون فضای تعویض (Swap) روی SSD ذخیره میکند و قاب شمارهٔ ۵ را آزاد میسازد. اکنون جدول صفحهٔ پردازهٔ A به دیسک اشاره میکند که با خطچین نشان داده شده است.

۴/۴خطای صفحه (Page Fault): بازگشت صفحهٔ ۲ به قاب ۵ پردازهٔ A مجدداً به دادههای صفحهٔ ۲ نیاز پیدا میکند. واحد MMU متوجه میشود این صفحه درون رم نیست و یک رویداد «خطای صفحه» (Page Fault) صادر میکند؛ کرنل اجرای A را متوقف کرده، صفحه را از SSD خوانده و در قاب آزاد شمارهٔ ۵ بارگذاری میکند و خطچین مجدداً ممتد میشود. پردازهٔ A بدون متوجه شدن، به کارش ادامه میدهد، فقط اندکی منتظر دیسک ماند.
خودت رو امتحان کنسؤال ۳ از ۵
در قابهای رم، هر دو پردازهٔ A و B مقداری را در آدرس ۴۰۹۶ خود نوشتند؛ در نتیجه یکی از آنها دادههای دیگری را بازنویسی و مخدوش کرد.
- درست
- نادرست
جواب رو ببین
نادرست
نادرست است. جدول صفحهٔ A آدرس ۴۰۹۶ را به قاب ۷ میفرستد و جدول صفحهٔ B آن را به قاب ۳ هدایت میکند. آدرس مجازی یکسان است اما حافظهٔ فیزیکی جداگانه است؛ بنابراین هیچگاه با یکدیگر تداخل پیدا نمیکنند.
۰۴حفاظت از حافظه
چرا کرش کردن یک برنامه کل سیستم را متوقف نمیکند؟
اگر برنامهای سعی کند از آدرسی استفاده کند که اصلاً در جدول صفحهٔ آن تعریف نشده است، واحد MMU فوراً اجرای دستور را مسدود کرده و سیستمعامل آن تکبرنامه را خاتمه میدهد. در لینوکس و مکاواس این رخداد خطای قطعهبندی (Segmentation Fault) و در ویندوز نقض دسترسی (Access Violation) نام دارد. اثر این توقف و خطا منحصراً در همان پردازه مهار میشود و مانع از آن میگردد که نوشتنِ اشتباه به حافظهٔ سایر برنامهها آسیب بزند و کل رایانه را با بحران مواجه کند.
یک بازی دارای باگ نرمافزاری، یک اشارهگر مخدوش را به آدرسی دنبال میکند که هرگز به آن اختصاص داده نشده است. بازی با خطا بسته میشود، اما مرورگر و موسیقی شما بدون اختلال به کار خود ادامه میدهند.
۰۵قدمبهقدم
هنگام پر شدن ظرفیت رم چه رخ میدهد؟
- انتقال به دیسک (Page out)
کرنل صفحهای را که مدتی مورد استفاده قرار نگرفته در یک فایل تعویض (Swap File یا در ویندوز Paging File) روی دیسک کپی کرده و قاب فیزیکی آن در رم را آزاد میسازد.
- تقاضای برنامه
مدتی بعد برنامه به آدرسی در همان صفحه مراجعه میکند. واحد MMU متوجه غیبت صفحه در رم شده و یک خطای صفحه (Page Fault) اعلام مینماید.
- بازخوانی به رم (Page in)
سیستمعامل موقتاً برنامه را متوقف ساخته، صفحه را از دیسک خوانده و در قابی خالی از رم قرار میدهد و جدول صفحه را بهروزرسانی میکند.
- ادامهٔ اجرا
برنامه اجرای خود را دقیقاً از همان دستورالعمل متوقفشده ادامه میدهد؛ برنامه متوجه هیچ تغییری نمیشود مگر تأخیری ناچیز ناشی از انتظار برای دیسک.
خودت رو امتحان کنسؤال ۴ از ۵
یک برنامه به صفحهای دسترسی پیدا میکند که کرنل قبلاً آن را به فضای تعویض (Swap) روی دیسک منتقل کرده است. چه اتفاقی رخ میدهد؟
- برنامه با خطای قطعهبندی (Segmentation Fault) بلافاصله کرش میکند
- یک خطای صفحه رخ میدهد: کرنل برنامه را متوقف کرده، صفحه را از دیسک به رم بازمیگرداند، جدول صفحه را اصلاح میکند و به برنامه اجازهٔ ادامه میدهد
- پردازنده مقدار مورد نظر را مستقیماً از فایل سواپ روی دیسک میخواند و همانجا نگه میدارد
- برنامه باید از دستورالعمل نخست ریاستارت شود
جواب رو ببین
یک خطای صفحه رخ میدهد: کرنل برنامه را متوقف کرده، صفحه را از دیسک به رم بازمیگرداند، جدول صفحه را اصلاح میکند و به برنامه اجازهٔ ادامه میدهد
کاملاً درست است. آدرس کاملاً معتبر است، فقط در آن لحظه درون رم فیزیکی حضور ندارد. رخداد خطای صفحه به کرنل امکان میدهد تا محتوا را از دیسک فراخوانی کند و برنامه را از همان دستور ادامه دهد.
خودت رو امتحان کنسؤال ۵ از ۵
هر اصطلاح را به تعریف مربوط به آن متصل کنید:
- آدرس مجازی
- صفحه (Page)
- واحد MMU
- فضای تعویض (Swap)
- دستوپا زدن (Thrashing)
جواب رو ببین
- آدرس مجازی → عددی که پردازه استفاده میکند و اختصاصیِ همان پردازه است
- صفحه (Page) → یک بلوک ۴ کیلوبایتی از فضای آدرس پردازه
- واحد MMU → بخش سختافزاری پردازنده که وظیفهٔ ترجمهٔ هر آدرس را بر عهده دارد
- فضای تعویض (Swap) → فضایی روی دیسک که هنگام تکمیل ظرفیت رم، صفحات به آنجا منتقل میشوند
- دستوپا زدن (Thrashing) → رفتوبرگشت مداوم صفحات میان دیسک و رم که سیستم را بهشدت کند میسازد
۰۶جمعبندی
مرور پایانی درس
- حافظهٔ مجازی به هر پردازه یک فضای آدرس مستقل و اختصاصی اعطا میکند که از نزدیکی صفر آغاز میشود.
- حافظه در قالب صفحههای ۴ کیلوبایتی مدیریت میشود؛ جدول صفحهٔ هر پردازه صفحههای مجازی را به قابهای فیزیکی نگاشت میکند و MMU ترجمهٔ بلادرنگ را انجام میدهد.
- دو پردازه میتوانند از آدرسهای مجازی یکسانی نظیر ۴۰۹۶ استفاده کنند و با این حال به نواحی کاملاً متفاوتی از رم فیزیکی دسترسی داشته باشند.
- تلاش برای دسترسی به آدرسهای خارج از جدول صفحه تنها به بسته شدن همان برنامه میانجامد (Segmentation Fault یا Access Violation).
- هنگام تکمیل ظرفیت رم، صفحات غیرفعال به فضای تعویض دیسک منتقل میشوند و با رخداد خطای صفحه (Page Fault) بازمیگردند؛ تکرار مفرط این چرخه به پدیدهٔ Thrashing میانجامد.
به سبک خودت یادش بگیر.
توی اپ از یادآی بخواه این درس رو سادهتر توضیح بده، از زندگی خودت مثال بزنه یا عمیقتر بره. بعد یه مسیر کامل دور هدف خودت بساز.