چیزی که از این درس میبری
- آبوهوا (وضعیت جوی) متغیر کوتاهمدت ساعات و روزهاست؛ اقلیم الگوی آماری بلندمدت در مقیاس چند دهه (معمولاً ۳۰ سال) است.
- اقلیم یک سنجهٔ آماری است: میانگینها، کرانههای تغییرات و بسامد وقوع پدیدههای فرین.
- سیارهای در حال گرم شدن همچنان روزهای سرد را تجربه میکند؛ آنچه دگرگون میشود احتمالات آماری است.
فهرست این درس۷
۰۱دو مقیاس زمانی متفاوت
آبوهوا رخداد روز است؛ اقلیم الگوی پایدار
آبوهوا یا وضعیت جوی (Weather) بیانگر شرایط لحظهای اتمسفر در امروز و چند روز آینده است: دما، بارندگی، وزش باد و پوشش ابرها. اما اقلیم یا آبوهوای دیرپا (Climate) الگوی آماری بلندمدت همین رویدادهای جوی در یک پهنهٔ جغرافیایی است که معمولاً در بازهٔ استاندارد ۳۰ساله محاسبه میشود: نوسانات معمول دما، میانگین بارندگی در فصول گوناگون، و بسامد وقوع امواج گرما یا یخبندانها.
گزارهٔ «فردا در تبریز باران میبارد» وضع هواست؛ اما «تبریز دارای زمستانهای سرد و پربرف و تابستانهای معتدل و کمباران است» بیانگر اقلیم آن دیار است.
دو افق متفاوت در هواشناسی و اقلیمشناسی
آبوهوا (وضعیت جوی)
میپرسد: آسمان در روزهای آینده چگونه خواهد بود؟ نوسان ساعتی و روزانه دارد. پیشبینی آن فراتر از یک یا دو هفته نامطمئن و دشوار است.
اقلیم (آبوهوای بلندمدت)
میپرسد: شاخصهای معمول و بسامد رخدادهای فرین جوی در این منطقه چیست؟ در مقیاس چند دهه دگرگون میشود و برآیند میانگین آماری سالیان متمادی است.
خودت رو امتحان کنسؤال ۱ از ۵
در واپسین روزهای اسفند، تهران شاهد یک هفته بارش برف سنگین و شبهای زیر صفر است. دایی رضا میگوید: «پس ادعای گرمایش زمین همهاش بیپایه بود!» منطقیترین پاسخ علمی به او چیست؟
- حق با اوست: در صورت وجود گرمایش جهانی، وقوع سرمای اسفندماه از نظر اقلیمی ناممکن بود
- این صرفاً وضعیت جوی یک هفته در یک شهر است؛ در حالی که اقلیم بر پایهٔ روندهای چنددههای سنجیده میشود
- بارش برف معلول مستقیم گرمایش جهانی است و وقوع آن درستی نظریه را اثبات میکند
- آبوهوا و اقلیم پدیدهای یکسانند و تنها با ابزارهای متفاوتی پایش میشوند
جواب رو ببین
این صرفاً وضعیت جوی یک هفته در یک شهر است؛ در حالی که اقلیم بر پایهٔ روندهای چنددههای سنجیده میشود
دقیقاً درست است. یک هفتهٔ سرد، پدیدهای در مقیاس وضع هواست. گرمایش اقلیمی خود را در جابهجایی میانگینهای بلندمدت و تغییر بسامد رخدادهای فرین آشکار میسازد، پدیدهای که با نوسان یک هفته در یک نقطه قابل داوری نیست.
۰۳اقلیم یک سنجهٔ آماری است
چرا دانشمندان بازهٔ ۳۰ساله را مبنا قرار میدهند؟
هر سال خاص ممکن است به طور تصادفی گرمتر، سردتر، خشکتر یا پربارانتر از سال پیش باشد. از همین رو، اقلیمشناسان ویژگیهای جوی هر منطقه را بر پایهٔ هنجارهای اقلیمی (Climate Normals) توصیف میکنند: یعنی محاسبهٔ میانگینها و دامنههای تغییرات در یک دورهٔ پیوستهٔ ۳۰ساله. این گسترهٔ زمانی چندان بلند است که سالهای استثنایی یکدیگر را خنثی کنند، و چندان کوتاه است که بتوان تغییر جهت الگوهای اقلیمی را در زمان مناسب شناسایی کرد.
شهر رشت در کرانهٔ دریای کاسپین سالانه به طور معمول بیش از ۱٬۰۰۰ میلیمتر بارندگی دریافت میکند؛ در حالی که یزد در فلات مرکزی سالانه کمتر از ۱۰۰ میلیمتر بارش دارد. چند روز بارانی سیلآسا در یزد اقلیم آن را دگرگون نمیسازد؛ تغییر اقلیم مستلزم استمرار الگوهای جوی دگرگونشده در امتداد چندین دهه است.
آبوهوا نتیجهٔ گردش تاس است؛ اقلیم خودِ تاس
آبوهوای هر روز همانند یک بار ریختن تاس است: نتیجهٔ یک نوبت پرتاب را نمیتوان از پیش پیشبینی کرد. اما اقلیم، ساختار هندسی و احتمالاتی خود تاس است که فراوانی آمدن هر عدد را معین میکند. گرمایش جهانی مانند آن است که تاس را به گونهای دستکاری و نامتقارن کنیم که اعداد بزرگتر مکررتر ظاهر شوند و اعداد کوچکتر به ندرت رخ نمایند. در این تاس باز هم گاه شمارهٔ ۱ نقش میبندد، اما بسامد مشاهدهٔ شمارههای ۶ بسیار بالاتر است. مرز تمثیل: آبوهوا تصادف محض نیست؛ هوای فردا با دینامیک امروز پیوند دارد و به همین دلیل پیشبینیهای چندروزه دقت بالایی دارند.
خودت رو امتحان کنسؤال ۲ از ۵
آبوهوا (وضعیت جوی) یا اقلیم؟
- توفان گردوغبار روز سهشنبه مدارس اهواز را به تعطیلی میکشاند
- بندرعباس دارای تابستانهایی بسیار گرم و شرجی است
- هواشناسی برای روز شنبه بارندگی شدید پیشبینی کرده است
- در یک شهر کوهستانی، آغاز یخبندانهای پاییزه نسبت به ۴۰ سال گذشته به تأخیر افتاده است
- دیشب سردترین شب در طول این ماه به ثبت رسید
- بخش عمدهٔ بارندگی سالانه در فلات ایران میان فصول پاییز و بهار رخ میدهد
جواب رو ببین
آبوهوا (کوتاهمدت): توفان گردوغبار روز سهشنبه مدارس اهواز را به تعطیلی میکشاند, هواشناسی برای روز شنبه بارندگی شدید پیشبینی کرده است, دیشب سردترین شب در طول این ماه به ثبت رسید
اقلیم (بلندمدت): بندرعباس دارای تابستانهایی بسیار گرم و شرجی است, در یک شهر کوهستانی، آغاز یخبندانهای پاییزه نسبت به ۴۰ سال گذشته به تأخیر افتاده است, بخش عمدهٔ بارندگی سالانه در فلات ایران میان فصول پاییز و بهار رخ میدهد
۰۵سیگنال و نوفه (Signal and Noise)
روندی پیوسته در پس نوسانات مقطعی
تغییرات جوی سالبهسال در حکم نوفه (نویز / Noise) است: فراز و فرودهای شدید و ناگهانی. اما تغییر اقلیم یک سیگنال و روند پایدار (Signal) در پس این نوسانات است؛ جهتی آهسته و مستمر. برای آشکار ساختن این سیگنال، نیازمند دادههای دههها و پایش پهنههای وسیعیم. از همین رو دانشمندان بر شاخص میانگین دمای جهانی تکیه میکنند که حاصل میانگینگیری از سرتاسر سیاره در سراسر سال است و نوسانات فصلی و منطقهای را خنثی میسازد.
دمای یک شهر ممکن است میان دو روز بهاری ۱۵ درجهٔ سانتیگراد نوسان کند؛ اما میانگین سالانهٔ کل کرهٔ زمین سالبهسال معمولاً تنها یک یا دو دهم درجه جابهجا میشود. این ثبات نسبی سبب میشود که روند گرمایش در میانگین جهانی به وضوح نمایان گردد.
خودت رو امتحان کنسؤال ۳ از ۵
تابستان امسال در شهر مینا به طور محسوسی خنکتر از تابستان سال گذشته بود. این رخداد گواهی استوار بر متوقف شدن روند گرمایش اقلیمی در این منطقه است.
- درست
- نادرست
جواب رو ببین
نادرست
نادرست است. مقایسهٔ دو سال پیاپی همانند مقایسهٔ دو بار پرتاب تاس است. تجربهٔ یک تابستان خنکتر در پی سالی بسیار داغ، نوسان طبیعی سالانه (نویز) است و حتی در بستری از اقلیم در حال گرم شدن نیز امری کاملاً طبیعی است. برای داوری دربارهٔ روند اقلیمی، مینا باید میانگینهای ۳۰ساله را مقایسه کند (برای نمونه بازهٔ ۱۹۹۱–۲۰۲۰ با ۱۹۶۱–۱۹۹۰).
خودت رو امتحان کنسؤال ۴ از ۵
هر پرسش را به منبع دادههای علمی متناسب با آن پیوند بزن:
- آیا فردا هنگام خروج از خانه به چتر نیاز دارم؟
- آیا زادگاه من در طول چند دهه به سوی گرمتر شدن پیش رفته است؟
- آیا میانگین گرمای سراسر سیاره در حال افزایش است؟
- کدام الگوی کشت برای خاک و اقلیم این دشت مناسبتر است؟
جواب رو ببین
- آیا فردا هنگام خروج از خانه به چتر نیاز دارم؟ → پیشبینی وضعیت جوی (آبوهوا)
- آیا زادگاه من در طول چند دهه به سوی گرمتر شدن پیش رفته است؟ → سوابق آماری بلندمدت چند دهه از ایستگاه هواشناسی همان شهر
- آیا میانگین گرمای سراسر سیاره در حال افزایش است؟ → پایش میانگین دمای جهانی در بستر سالیان متوالی
- کدام الگوی کشت برای خاک و اقلیم این دشت مناسبتر است؟ → هنجارهای اقلیمی ۳۰سالهٔ منطقه
کاربست این تمایز در نگاه ما
- هرگاه فردی به نوسان یک روز، یک هفته یا یک فصل استناد کرد، بپرس: آیا این دگرگونی در مقیاس آبوهواست یا اقلیم؟
- تغییر اقلیم با جابهجایی میانگینها و دگرگونی شانس و بسامد رخدادهای فرین آشکار میشود، نه با ناپدید شدن قطعی روزهای سرد.
- نتیجهگیری دربارهٔ ایستگاههای بومی مستلزم پایش چند دهه است؛ میانگین دمای جهانی روشنترین روند دگرگونی را نشان میدهد.
- در سراسر این دوره از همین انضباط فکری پیروی خواهیم کرد: نگرش به روندهای فراگیر و بلندمدت پیش از هرگونه نتیجهگیری شتابزده.
خودت رو امتحان کنسؤال ۵ از ۵
کیان در پی آن است که دریابد آیا تابستانهای زادگاهش در گذر زمان به راستی داغتر شدهاند یا خیر. کدام رویکرد پژوهشی پاسخ علمی به پرسش او میدهد؟
- جستوجوی بالاترین رکورد دمایی ثبتشده در طول تاریخ آن شهر
- پرسوجو از پدربزرگ و مادربزرگش دربارهٔ اینکه آیا تابستانهای جوانی آنان مطبوعتر بوده است یا نه
- مقایسهٔ میانگین دمای تابستانهای دورهٔ ۱۹۹۱–۲۰۲۰ با دورهٔ ۱۹۶۱–۱۹۹۰ در همان ایستگاه
- مقایسهٔ دمای ثبتشده در هفتهٔ جاری با دمای همان هفته در سال گذشته
جواب رو ببین
مقایسهٔ میانگین دمای تابستانهای دورهٔ ۱۹۹۱–۲۰۲۰ با دورهٔ ۱۹۶۱–۱۹۹۰ در همان ایستگاه
کاملاً درست است. مقایسهٔ دو دورهٔ آماری ۳۰ساله از یک ایستگاه سنجش معین، مقایسهٔ اقلیم با اقلیم است و اجازه نمیدهد نوسانات تصادفی سالانه حقیقت ماجرا را بپوشانند.
۰۷جمعبندی
مرور نکات درس
- آبوهوا (وضعیت جوی) متغیر کوتاهمدت ساعات و روزهاست؛ اقلیم الگوی آماری بلندمدت در مقیاس چند دهه (معمولاً ۳۰ سال) است.
- اقلیم یک سنجهٔ آماری است: میانگینها، کرانههای تغییرات و بسامد وقوع پدیدههای فرین.
- سیارهای در حال گرم شدن همچنان روزهای سرد را تجربه میکند؛ آنچه دگرگون میشود احتمالات آماری است.
- برای درک روندها، باید از نویز نوسانات موقت فراتر رفت و به میانگینهای بلندمدت و بهویژه میانگین دمای جهانی نگریست.
به سبک خودت یادش بگیر.
توی اپ از یادآی بخواه این درس رو سادهتر توضیح بده، از زندگی خودت مثال بزنه یا عمیقتر بره. بعد یه مسیر کامل دور هدف خودت بساز.