چیزی که از این درس میبری
- میانگین جهانی تراز دریاها از سال ۱۹۰۱ تا ۲۰۱۸ حدود ۲۰ سانتیمتر افزایش یافته و سرعت آن تقریباً سه برابر شده است.
- دو عامل اصلی عبارتاند از انبساط حرارتی آب و ذوب یخهای مستقر بر خشکی (گرینلند، جنوبگان و یخچالها)؛ ذوب یخهای شناور دریا نقشی در افزایش تراز ندارد.
- کاهش یخهای شناور قطب شمال باز هم خطرساز است: آب تیره نور بیشتری جذب کرده و گرمایش را از طریق حلقهٔ بازخورد تشدید میکند.
فهرست این درس۷
۰۱یافتههای اندازهگیری
حدود ۲۰ سانتیمتر افزایش تراز از سال ۱۹۰۱، با سرعتی فزاینده
دادههای ایستگاههای جزرومدسنجی و سپس سنجندههای ماهوارهای از دههٔ ۱۹۹۰ به بعد، نشان میدهند که میانگین جهانی تراز دریاها بین سالهای ۱۹۰۱ تا ۲۰۱۸ حدود ۲۰ سانتیمتر بالا آمده است. شتاب این روند بهطور چشمگیری فزونی یافته است: از حدود ۱٫۳ میلیمتر در سال در اوایل سدهٔ بیستم، به حدود ۳٫۷ میلیمتر در سال در بازهٔ ۲۰۰۶ تا ۲۰۱۸، یعنی تقریباً سه برابر سریعتر.
شاید افزایش سالانه ۳٫۷ میلیمتر در ابتدا ناچیز به نظر آید؛ اما در طول دورهٔ بازپرداخت یک وام مسکن ۳۰ساله برای آپارتمانی ساحلی، این رقم به حدود ۱۱ سانتیمتر میرسد و خود این نرخ نیز همچنان در حال افزایش است.
دو عامل بنیادین در بالا آمدن سطح آب دریاها
انبساط گرمایی آب دریاها
حجم آب با افزایش دما اندکی افزایش مییابد (منبسط میشود). از آنجا که اقیانوسها بیش از ۹۰٪ گرمای مازاد سیاره را به خود جذب کردهاند، ستون آب آنها منبسط و حجیمتر شده است. از دههٔ ۱۹۷۰ تاکنون، این سازوکار مسئول حدود نیمی از کل بالا آمدن آب دریاها بوده است.
ذوب یخهای مستقر در خشکی
ذوب یخچالهای طبیعی کوهستانی و پهنههای یخی عظیم گرینلند و جنوبگان (آنتارکتیکا)، میلیاردها تُن آب روان و کوهیخ را روانهٔ اقیانوسها میسازد. این عامل بقیهٔ میزان افزایش تراز دریا را تشکیل میدهد و در سالهای اخیر سهم غالب را به خود اختصاص داده است.
خودت رو امتحان کنسؤال ۱ از ۵
سروش گزارشی دربارهٔ عقبنشینی شدید یخهای دریای قطب شمال میخواند و نگران است که همین پدیده عامل به زیر آب رفتن سواحل باشد. با توجه به اینکه یخ دریای شمال از یخزدگی آب خود دریا تشکیل شده و از پیش در آب شناور است، سروش باید چه نکتهای را بداند؟
- حق با اوست؛ آب شدن یخهای دریای قطب شمال منبع اصلی بالا آمدن تراز دریاهای جهان است
- یخ شناور از پیش دقیقاً معادل وزن خود آب جابهجا کرده است؛ بنابراین ذوب آن عملاً تأثیری بر تراز سطح آب دریا ندارد
- ذوب یخهای دریایی تراز آب را پایین میآورد، زیرا چگالی یخ کمتر است و فضای بیشتری اشغال میکند
- یخ دریا تنها در صورتی بر سطح آب تأثیر میگذارد که ذوب آن صرفاً در ماههای تابستان رخ دهد
جواب رو ببین
یخ شناور از پیش دقیقاً معادل وزن خود آب جابهجا کرده است؛ بنابراین ذوب آن عملاً تأثیری بر تراز سطح آب دریا ندارد
درست است. قانون ارشمیدس و رفتار قطعهیخ درون یک لیوان آب را به یاد آورید: با ذوب شدن یخ، سطح آب لیوان تغییر محسوسی نمیکند. البته نابودی یخهای شناور قطب شمال از جنبهٔ بازتاب نور و گرمایش زمین اثراتی بسیار حیاتی دارد؛ اما عامل بالا آمدن تراز آب، گرمایش آب و ذوب یخهای مستقر در خشکی است.
۰۳چرا یخهای شناور همچنان اهمیتی حیاتی دارند؟
پوشش سپیدرنگ روی گسترهٔ تیرهٔ اقیانوس
ذوب یخهای دریای قطب شمال گرچه تراز آب دریا را بالا نمیبرد، اما نقشی تعیینکننده در تشدید گرمایش سیاره دارد. سطح سفید و براق یخ، بخش عمدهٔ نور خورشید را بازمیتاباند (اثر سپیدایی یا آلبِدو)؛ درحالیکه آب تیرهٔ دریا نور و گرما را جذب میکند. گسترهٔ یخ دریای شمال در اواخر تابستان اکنون کوچکتر از هر زمان دیگری حداقل از سال ۱۸۵۰ تاکنون است. پوشش یخ کمتر یعنی پهنهٔ تیرهٔ بیشتر که گرمای بیشتری جذب میکند و به ذوب یخهای بیشتر میانجامد. این پدیده یک حلقهٔ بازخورد مثبت است که در درس هشتم بهتفصیل آن را بررسی خواهیم کرد.
اگر در یک روز آفتابی پیراهن سفید بپوشید احساس خنکی میکنید، اما با پیراهن مشکی ظرف چند دقیقه داغی خورشید را حس خواهید کرد. قطب شمال نیز گویی در حال عوض کردن پیراهن سفیدش با پیراهنی سیاه است.
خودت رو امتحان کنسؤال ۲ از ۵
آیا این پدیده تراز آب دریاها را بالا میبرد یا تقریباً تأثیری بر آن ندارد؟
- ذوب شدن یخسار گرینلند
- ذوب یخهای شناور دریای قطب شمال در تابستان
- گرم شدن آب و انبساط حرارتی اقیانوسها
- ذوب شدن کوهیخی که از پیش در اقیانوس شناور است
- رسیدن رواناب حاصل از ذوب یخچالهای هیمالیا به دریا
- عقبنشینی فصلی یخهای شناور پیرامون قارهٔ جنوبگان در تابستان
جواب رو ببین
تراز دریا را بالا میبرد: ذوب شدن یخسار گرینلند, گرم شدن آب و انبساط حرارتی اقیانوسها, رسیدن رواناب حاصل از ذوب یخچالهای هیمالیا به دریا
تأثیر محسوسی ندارد: ذوب یخهای شناور دریای قطب شمال در تابستان, ذوب شدن کوهیخی که از پیش در اقیانوس شناور است, عقبنشینی فصلی یخهای شناور پیرامون قارهٔ جنوبگان در تابستان
پیشبینی افزایش تراز دریاها تا سال ۲۱۰۰ در مقایسه با سال ۲۰۰۰ (گزارش IPCC)
| سناریوی انتشار آلایندهها | افزایش محتمل تراز آب |
|---|---|
| کاهش فوری و بسیار سریع | حدود ۳۰ تا ۵۵ سانتیمتر |
| کاهش تدریجی و ملایم (مسیر میانه) | حدود ۴۵ تا ۷۵ سانتیمتر |
| تداوم انتشارات در سطوح بسیار بالا | حدود ۶۵ سانتیمتر تا ۱ متر |
در سناریوی انتشارات بسیار بالا، احتمال افزایش تراز دریاها تا مرز ۲ متر نیز تا پایان قرن کاملاً منتفی دانسته نشده است؛ چراکه ممکن است پهنههای یخی قطبی شکنندهتر از برآوردهای مدلها فرو بریزند.
۰۴تأخیر زمانی و تعهد تاریخی
تداوم افزایش تراز آب حتی پس از توقف گرمایش
اعماق اقیانوسها گرما را بسیار بهکندی جذب میکنند و یخسارهای غولپیکر سدهها زمان میبرند تا خود را با دمای جدید وفق دهند. بنابراین، بالا آمدن سطح آب دریاها پدیدهای با پیامد قطعی و چندصدساله است؛ یعنی حتی اگر گرمایش جهانی همین امروز کاملاً متوقف شود، تراز دریاها تا قرنها به بالا آمدن ادامه خواهد داد. آنچه تصمیمات امروز ما تعیین میکند سرعت و میزان نهایی این افزایش است: مهار هر دهم درجه از گرمایش، به معنای پیشروی کندتر آبهاست و به جوامع ساحلی فرصت گرانبهایی برای سازگاری میدهد.
همانند دیگ بزرگ غذایی که تازه از روی شعله برداشتهاید: آب در لایههای زیرین همچنان داغی را منتقل میکند و یک قالب کرهٔ بزرگ در کنار آن تا مدتی به ذوب شدن ادامه خواهد داد.
خودت رو امتحان کنسؤال ۳ از ۵
مهسا میگوید: «اگر جهان از فردا هرگونه گرمایش جدید را متوقف سازد، روند بالا آمدن آب دریاها نیز ظرف چند سال متوقف خواهد شد.»
- درست
- نادرست
جواب رو ببین
نادرست
نادرست است. اعماق اقیانوسها تا سدهها به جذب گرما و انبساط ادامه خواهند داد و یخسارهای عظیم گرینلند و جنوبگان همچنان جرم از دست میدهند. مهار گرمایش این روند را متوقف نمیسازد؛ بلکه سرعت و سقف نهایی صعود تراز دریاها را بهطور چشمگیری مهار میکند، که خود دستاوردی حیاتی برای بقای بنادر و شهرهای ساحلی است.
۰۵چرا هر سانتیمتر سرنوشتساز است؟
سیلابها و خیزابها از کفی مرتفعتر آغاز میشوند
۲۰ سانتیمتر بالا آمدن تدریجی آب بهتنهایی کسی را غرق نمیکند؛ خطرات اصلی از جزرومدهای نجومی و خیزابهای طوفانی (Storm Surges) ناشی میشوند که اکنون از تراز پایهٔ بالاتری شروع میشوند و به اعماق خشکی نفوذ میکنند. سیلابهایی که زمانی هر صد سال یکبار رخ میدادند، به رخدادهایی مکرر بدل میشوند. متغیر حیاتی در هر منطقه، تراز نسبی دریا است: مجموع افزایش تراز اقیانوس بعلاوهٔ فرونشست زمین. در برخی شهرهای ساحلی، برداشت بیرویه از سفرههای آب زیرزمینی سبب فرونشست زمین با سرعتی بهمراتب بالاتر از بالا آمدن سطح دریا شده است.
شهر جاکارتا نمونهٔ بارز این پدیده است: بخشهای گستردهای از شهر عمدتاً به دلیل تخلیهٔ آبهای زیرزمینی چندین متر فرونشست کردهاند، درحالیکه همزمان سطح آب دریا نیز رو به افزایش است.
خودت رو امتحان کنسؤال ۴ از ۵
سحر در شهر رشت نزدیک کرانهٔ دریای خزر زندگی میکند. او میپرسد آیا بالا آمدن آب اقیانوسهای جهان سبب بالا آمدن تراز دریای خزر نیز خواهد شد؟ پاسخ علمی صحیح چیست؟
- بله، دقیقاً به همان میزان اقیانوسها، زیرا تمامی دریاهای جهان از طریق سفرههای زیرزمینی به هم پیوستهاند
- بله، حتی با سرعتی بیشتر، زیرا خزر حوضهای کوچکتر است و زودتر پر میشود
- خیر، زیرا فاصلهٔ خزر از مناطق قطبی بسیار زیاد است و آب حاصل از ذوب یخها به آن نمیرسد
- خیر؛ خزر دریاچهای بسته و محصور در خشکی است و تراز آن صرفاً تابع دبی رودخانهها (بهویژه ولگا) و نرخ تبخیر است
جواب رو ببین
خیر؛ خزر دریاچهای بسته و محصور در خشکی است و تراز آن صرفاً تابع دبی رودخانهها (بهویژه ولگا) و نرخ تبخیر است
درست است. دریای خزر هیچ ارتباط باز و مستقیمی با آبهای آزاد اقیانوسی ندارد. تراز آب آن صرفاً از موازنهٔ میان آب ورودی رودخانهها (عمدتاً رود ولگا) و شدت تبخیر ناشی از گرما تعیین میشود؛ بنابراین تغییر اقلیم بر خزر از طریق تغییر بارش و دما اثر میگذارد، نه از طریق بالا آمدن سطح آب اقیانوسها.
یخسارهای کوهستانی: برجهای ذخیرهٔ آب شیرین
- یخچالهای طبیعی کوهستانی تقریباً در سراسر سیارهٔ زمین در حال عقبنشینی و ذوباند.
- جریان آب بسیاری از رودخانهها وابسته به ذخایر برف و یخی است که در طول بهار و تابستان بهتدریج ذوب میشوند؛ دقیقاً در فصولی که مزارع تشنهٔ آبیاریاند.
- با تداوم ذوب یخچالها، حجم رواناب ممکن است برای مدتی کوتاه افزایش یابد (قلهٔ آب)، اما پس از پایان ذخایر یخی، جریان رودخانهها با افتی شدید و پایدار روبهرو خواهد شد.
- زمستانهای گرمتر به معنای بارش بیشتر باران بهجای برف است؛ در نتیجه آب زودهنگام در فصل نامناسب جاری شده و بهسرعت هدر میرود (بررسی تفصیلی در درس نهم).
خودت رو امتحان کنسؤال ۵ از ۵
هر موقعیت جغرافیایی را به دغدغهٔ اصلی مربوط به یخ یا تراز آب آن متصل کنید
- بندری در حاشیهٔ خلیج فارس
- شهری در کرانهٔ دریای خزر
- درهای وابسته به آب ناشی از ذوب برف کوهستان
- شهری ساحلی با برداشت بیرویه از آبهای زیرزمینی
جواب رو ببین
- بندری در حاشیهٔ خلیج فارس → نفوذ عمیقتر مدها و خیزابهای طوفانی به خشکی
- شهری در کرانهٔ دریای خزر → نوسان تراز دریاچهای بسته تحت تأثیر دبی رودخانهها و نرخ تبخیر
- درهای وابسته به آب ناشی از ذوب برف کوهستان → کاهش بارش برف و تخلیهٔ زودهنگام رواناب در طول سال
- شهری ساحلی با برداشت بیرویه از آبهای زیرزمینی → تشدید بحران بالا آمدن آب به دلیل فرونشست موضعی زمین
۰۷جمعبندی
مرور و جمعبندی درس
- میانگین جهانی تراز دریاها از سال ۱۹۰۱ تا ۲۰۱۸ حدود ۲۰ سانتیمتر افزایش یافته و سرعت آن تقریباً سه برابر شده است.
- دو عامل اصلی عبارتاند از انبساط حرارتی آب و ذوب یخهای مستقر بر خشکی (گرینلند، جنوبگان و یخچالها)؛ ذوب یخهای شناور دریا نقشی در افزایش تراز ندارد.
- کاهش یخهای شناور قطب شمال باز هم خطرساز است: آب تیره نور بیشتری جذب کرده و گرمایش را از طریق حلقهٔ بازخورد تشدید میکند.
- افزایش تراز دریاها تا سدهها ادامه خواهد داشت و نرخ انتشارات امروز، شتاب و سقف نهایی آن را معین میکند.
- خسارت اصلی از پیشروی مدهای بلند و خیزابهای طوفانی برمیخیزد و فرونشست زمین میتواند این بحران را در مقیاس محلی وخیمتر کند.
به سبک خودت یادش بگیر.
توی اپ از یادآی بخواه این درس رو سادهتر توضیح بده، از زندگی خودت مثال بزنه یا عمیقتر بره. بعد یه مسیر کامل دور هدف خودت بساز.