چیزی که از این درس میبری
- کربن مدام میان جو، اقیانوسها، خشکی و سنگها در چرخش است: چرخهٔ سریع (ماه تا قرن) و چرخهٔ کند (میلیونها سال).
- سوختهای فسیلی کربن محبوس در چرخهٔ کند را ناگهان وارد چرخهٔ سریع کردند و غلظت CO₂ را از ۲۸۰ به بالای ۴۲۰ ppm رساندند.
- تقریباً نیمی از CO₂ منتشره سالانه در جو باقی میماند و اقیانوسها و خشکی بقیه را جذب میکنند که نتیجهٔ آن اسیدیتر شدن آب دریاهاست.
فهرست این درس۷
۰۱چرخهٔ بنیادین
کربن هرگز از بین نمیرود، بلکه جابهجا میشود
کربن در چهار مخزن اصلی ذخیره شده است: جو، اقیانوسها، خشکی (گیاهان و خاک) و سنگها (که شامل زغالسنگ، نفت و گاز نیز میشود). کربن پیوسته میان این مخازن در جریان است. گیاهان با جذب CO₂ از جو، ساقه، برگ و چوب میسازند؛ و حیوانات، میکروارگانیسمها و آتشسوزیها آن را به هوا بازمیگردانند. اقیانوسها نیز از طریق سطح خود مدام CO₂ را جذب و رها میکنند.
کربن موجود در گندم نان سنگکی که میخورید، تنها چند ماه پیش بهشکل مولکولهای CO₂ در هوا معلق بود. با هضم آن، ظرف چند ساعت بخشی از همان کربن با بازدم شما دوباره وارد جو میشود.
دو سرعت متفاوت در یک چرخهٔ واحد
چرخهٔ سریع
شامل جو، گیاهان، خاک و لایههای سطحی اقیانوس. کربن در این چرخه ظرف چند ماه تا چند قرن جابهجا میشود: یک فصل رویش، برگهای فروریختهٔ پاییزی، یا آتشسوزی جنگل. این جریانات بسیار عظیماند، اما بهطور طبیعی خودبهخود با یکدیگر موازنه میشوند.
چرخهٔ کند
شامل لایههای سنگی، رسوبات اعماق دریا و سوختهای فسیلی. انتقال کربن در این چرخه طی میلیونها سال رخ میدهد؛ از طریق فعالیت آتشفشانها و هوازدگی تدریجی سنگها. سوختهای فسیلی همان بقایای گیاهان کهناند که در این چرخهٔ کند به دام افتاده بودند.
خودت رو امتحان کنسؤال ۱ از ۵
سینا دادههای ثبتشدهٔ غلظت CO₂ را از سال ۱۹۵۸ در ایستگاه مائونا لوآ در هاوایی بررسی میکند. افزون بر روند صعودی پیوسته، نمودار نشان میدهد که غلظت CO₂ در تابستانِ نیمکرهٔ شمالی اندکی افت میکند و با فرا رسیدن زمستان دوباره اوج میگیرد. منشأ این نوسان سالانه چیست؟
- گیاهان نیمکرهٔ شمالی در تابستان رشد کرده و CO₂ جذب میکنند، و در پاییز و زمستان با پوسیدن برگها آن را آزاد میسازند
- فعالیت کارخانهها در تعطیلات تابستانی کاهش مییابد و با آغاز زمستان افزایش پیدا میکند
- دستگاه اندازهگیری بر اثر نوسانات فصلی دچار خطای تنظیم میشود و نیاز به کالیبراسیون مجدد دارد
- آب گرم دریا در تابستان CO₂ بیشتری نسبت به آب سرد زمستان جذب میکند و در زمستان آن را پس میدهد
جواب رو ببین
گیاهان نیمکرهٔ شمالی در تابستان رشد کرده و CO₂ جذب میکنند، و در پاییز و زمستان با پوسیدن برگها آن را آزاد میسازند
کاملاً درست است. این پدیده بهمثابهٔ نفسکشیدن سیاره و تجلی عینی «چرخهٔ سریع» است. از آنجا که بیشترین خشکیها و پوششهای جنگلی در نیمکرهٔ شمالی متمرکزند، فصل رشد آنها نبض غلظت جوی زمین را تعیین میکند.
۰۳میانبُر خطرناک
سوختهای فسیلی: ورود کربن کهن به چرخهٔ سریع
سوزاندن زغالسنگ، نفت و گاز، کربنی را که طی صدها میلیون سال در چرخهٔ کُند مدفون و محبوس شده بود، ظرف چند دهه وارد جو میکند. در کنار جنگلزدایی گسترده، فعالیتهای انسانی اکنون سالانه حدود ۴۰ میلیارد تُن CO₂ روانهٔ اتمسفر میسازد. چرخهٔ سریع توان جذب این حجم عظیم را ندارد؛ در نتیجه غلظت CO₂ از حدود ۲۸۰ ppm (بخش در میلیون) در دوران پیش از صنعتی شدن، به بیش از ۴۲۰ ppm در اواسط دههٔ ۲۰۲۰ رسیده و همچنان در حال افزایش است.
مغزههای یخی استخراجشده از قطب جنوب، حبابهای باستانی هوا را در خود حبس کردهاند. این شواهد نشان میدهند غلظت کنونی CO₂ بالاتر از هر زمان دیگری در طول ۸۰۰ هزار سال گذشته است. جالب اینکه مجموع خروجی تمام آتشفشانهای زمین رویهم، تنها حدود یکصدم انتشارات انسانی است.
وان حمام با شیری که باز مانده است
غلظت CO₂ در جو زمین همانند حجم آب درون یک وان است. انتشارات ناشی از فعالیت ما حکم شیر آب ورودی را دارد؛ و ظرفیت اقیانوسها و پوشش گیاهی در جذب کربن، حکم مجرای خروجی وان را دارد. در حال حاضر، جریان ورودی از شیر حدود دو برابر ظرفیت تخلیه است؛ بنابراین سطح آب پیوسته بالا میآید. اگر شیر آب را اندکی ببندید، سطح آب باز هم بالا خواهد آمد، فقط با سرعتی ملایمتر. سطح آب تنها زمانی متوقف میشود که خروجی شیر با ظرفیت کشش مجرا کاملاً برابر گردد. البته تفاوت فیزیکی در اینجاست که این مجرای طبیعی ثابت نیست: با گرمتر شدن زمین، توان جذب اقیانوس و خاک ممکن است کاهش یابد (بحث درس هشتم).
خودت رو امتحان کنسؤال ۲ از ۵
لیلا گزارشی میخواند که نشان میدهد انتشار جهانی CO₂ در طول یک سال ۱۰٪ کاهش یافته است. او نتیجه میگیرد که در آن سال حجم CO₂ موجود در جو نیز کاهش یافته است.
- درست
- نادرست
جواب رو ببین
نادرست
نادرست است. میزان انتشار مانند شیر آب است، نه حجم کل آب وان. جریان آبی که ۱۰٪ کمتر شده باشد هنوز هم بسیار فراتر از ظرفیت تخلیهٔ مجرای وان است؛ بنابراین غلظت CO₂ در جو همچنان بالا میرود، صرفاً با شیبی ملایمتر. این دقیقاً اتفاقی بود که در سال ۲۰۲۰ رخ داد: علیرغم کاهش انتشارات ناشی از محدودیتهای دوران همهگیری، غلظت دیاکسید کربن جو رکورد تاریخی جدیدی ثبت کرد.
سرنوشت CO₂ تولیدشده در هر سال (تقریبی)
| مقصد | سهم تقریبی |
|---|---|
| در جو باقی میماند | حدود نیمی از آن |
| توسط اقیانوسها جذب میشود | حدود یکچهارم |
| جذب گیاهان و خاک میشود | حدود یکچهارم |
۰۵بهای سنگین اقیانوس
اسیدیشدن اقیانوسها
جذب کربن توسط اقیانوسها بدون هزینه نیست. حلشدن CO₂ در آب دریا، اسید کربنیک ضعیف پدید میآورد. از آغاز دوران صنعتی تاکنون، pH سطح اقیانوس از حدود ۸٫۲ به حدود ۸٫۱ افت کرده است. هرچند آب دریا همچنان کمی قلیایی است، اما از آنجا که مقیاس pH لگاریتمی است، همین تغییرِ بهظاهر کوچک به معنای حدود ۳۰٪ افزایش اسیدیته است.
مرجانها، صدفها، نرمتنان و پلانکتونهای ریز، پوسته و اسکلت خود را از کربنات کلسیم میسازند. اسیدیتر شدن آب، تشکیل این ساختارهای آهکی را دشوار میسازد؛ بحرانی که بقای صخرههای مرجانی و کل زنجیرهٔ غذایی شیلات را تهدید میکند.
خودت رو امتحان کنسؤال ۳ از ۵
آیا این فعالیت کربن را وارد جو میکند یا از آن خارج میسازد؟
- گرمایش خانه با استفاده از گاز طبیعی
- رشد یک جنگل جوان در زمینهای کشاورزی رهاشده
- آتشسوزی گسترده در جنگل
- حلشدن CO₂ در لایههای سطحی آب دریا
- تخریب و سوزاندن جنگلهای بارانی برای ایجاد چراگاه
- هوازدگی تدریجی سنگها در مقیاس هزاران سال
جواب رو ببین
کربن را وارد جو میکند: گرمایش خانه با استفاده از گاز طبیعی, آتشسوزی گسترده در جنگل, تخریب و سوزاندن جنگلهای بارانی برای ایجاد چراگاه
کربن را از جو خارج میکند: رشد یک جنگل جوان در زمینهای کشاورزی رهاشده, حلشدن CO₂ در لایههای سطحی آب دریا, هوازدگی تدریجی سنگها در مقیاس هزاران سال
خودت رو امتحان کنسؤال ۴ از ۵
پسرخالهٔ نازنین اصرار دارد که افزایش CO₂ ناشی از فوران آتشفشانهاست، نه فعالیتهای انسان. کدام شاهد علمی بهترین پاسخ مستدل برای اوست؟
- غلظت CO₂ در کلانشهرهای پرجمعیت بهمراتب بالاتر از مناطق روستایی ثبت میشود
- چند سال اخیر در زمرهٔ گرمترین سالهای ثبتشده در تاریخ هواشناسی بودهاند
- تعداد فورانهای آتشفشانی در دههٔ اخیر کمتر از دهههای پیشین بوده است
- کربن انباشتهشده در جو اثر انگشت سوخت فسیلی دارد: تهی از کربن-۱۴ و سرشار از کربن-۱۲
جواب رو ببین
کربن انباشتهشده در جو اثر انگشت سوخت فسیلی دارد: تهی از کربن-۱۴ و سرشار از کربن-۱۲
بله، دقیقاً. اثر انگشت ایزوتوپی مستقیماً به کربن کهن نباتی اشاره دارد که بنیان نفت، زغالسنگ و گاز است. علاوه بر این، حجم انتشار سالانهٔ انسانها حدود ۱۰۰ برابر کل آتشفشانهای جهان است؛ بنابراین جای تردیدی باقی نمیماند.
پیامدهای کاربردی این درس
- غلظت CO₂ در جو یک انباره (موجودی) است، درحالیکه نرخ انتشارات یک جریان است. کاهش ملایم جریان صرفاً شتاب صعود را کم میکند؛ برای متوقف کردن رشد آن به کاهشهای ساختاری و بنیادین نیاز است.
- دانشمندان بر این باورند که برای توقف قطعی گرمایش، انتشارات CO₂ باید به صفر خالص (Net Zero) برسد؛ یعنی هر آنچه منتشر میشود، بهطور کامل توسط فرآیندهای طبیعی یا صنعتی از جو زدوده شود.
- احیای جنگلها بسیار ارزشمند است، اما کربن ذخیرهشده در درختان با هر آتشسوزی یا قطع درخت مجدداً آزاد میشود. زیستبومها بهتنهایی گنجایش پایدار جذب تمام کربنهای فسیلی استخراجشده را ندارند.
- نگهداشتن سوختهای فسیلی در اعماق زمین، پایدارترین و مطمئنترین شیوه برای دور نگهداشتن کربن از چرخهٔ سریع است.
خودت رو امتحان کنسؤال ۵ از ۵
هر بخش از کربن را به مدتزمان تقریبی ماندگاری آن متصل کنید
- برگی که در پاییز بر زمین میریزد
- چوب درختان در یک جنگل در حال رشد
- CO₂ منتقلشده به لایههای ژرف اقیانوس
- زغالسنگ مدفون در اعماق زمین
جواب رو ببین
- برگی که در پاییز بر زمین میریزد → ظرف یک تا دو سال به جو بازمیگردد
- چوب درختان در یک جنگل در حال رشد → چند دهه تا چند قرن، مگر آنکه دچار آتشسوزی شود
- CO₂ منتقلشده به لایههای ژرف اقیانوس → چندین قرن یا فراتر از آن
- زغالسنگ مدفون در اعماق زمین → میلیونها سال، مگر آنکه استخراج و سوزانده شود
۰۷جمعبندی
مرور و جمعبندی درس
- کربن مدام میان جو، اقیانوسها، خشکی و سنگها در چرخش است: چرخهٔ سریع (ماه تا قرن) و چرخهٔ کند (میلیونها سال).
- سوختهای فسیلی کربن محبوس در چرخهٔ کند را ناگهان وارد چرخهٔ سریع کردند و غلظت CO₂ را از ۲۸۰ به بالای ۴۲۰ ppm رساندند.
- تقریباً نیمی از CO₂ منتشره سالانه در جو باقی میماند و اقیانوسها و خشکی بقیه را جذب میکنند که نتیجهٔ آن اسیدیتر شدن آب دریاهاست.
- حجم CO₂ جو یک مخزن انباشته است؛ بنابراین کاهشهای جزئی تنها سرعت پر شدن آن را کم میکنند و تثبیت اقلیم مستلزم تحقق صفر خالص است.
- امضای ایزوتوپی کربن اثبات میکند که افزایش غلظت جوی ناشی از سوختهای فسیلی است، نه فعالیتهای آتشفشانی.
به سبک خودت یادش بگیر.
توی اپ از یادآی بخواه این درس رو سادهتر توضیح بده، از زندگی خودت مثال بزنه یا عمیقتر بره. بعد یه مسیر کامل دور هدف خودت بساز.