چیزی که از این درس میبری
- سلول کوچکترین واحد ساختاری با حیات مستقل است؛ بدن انسان از دهها تریلیون سلول تشکیل شده است.
- تقریباً تمام سلولها واجد غشای سلولی (کنترل تبادلات)، سیتوپلاسم (بستر واکنشها) و هسته حاوی DNA (دستورالعمل ژنتیکی) هستند. گلبول قرمز بالغ یک استثناست و هسته ندارد.
- میتوکندریها گلوکز و اکسیژن را برای آزادسازی انرژی ترکیب کرده و آن را در قالب مولکولهای ATP بستهبندی میکنند؛ دیاکسید کربن و آب پسماند این واکنشاند.
فهرست این درس۶
۰۱خشت بنیادین حیات
کوچکترین واحدی که بهتنهایی حیات دارد
تمام موجودات زنده از سلول ساخته شدهاند. سلول کوچکترین واحد ساختاری است که میتواند مستقلاً زنده بماند: مواد مغذی را جذب میکند، انرژی میسازد، تکثیر میشود و مواد زائد را دفع میکند. پیکر انسان از دهها تریلیون سلول تشکیل شده است (برآوردها برای یک فرد بالغ حدود ۳۰ تا ۳۷ تریلیون سلول است). اغلب سلولها بسیار ریزند: قطر یک گلبول قرمز خون حدود ۷ تا ۸ میکرومتر (کمتر از یکصدم میلیمتر) است.
اگر حدود ۱۳۰ گلبول قرمز را در یک ردیف بچینید، طولی برابر یک میلیمتر خواهند داشت. با این حال، برخی از نورونها (سلولهای عصبی) به قدری بلندند که از انتهای نخاع تا نوک انگشت پا امتداد دارند و طولشان به یک متر میرسد.
سه بخش اصلی در ساختار تقریباً تمام سلولها
- غشای سلولی (Membrane): پوستهای نازک و لیپیدی (روغنی) پیرامون سلول که بهدقت ورود و خروج مواد را مدیریت و کنترل میکند.
- سیتوپلاسم (Cytoplasm): مادهای ژلهمانند در فضای درونی سلول که بخش عمدهٔ فرایندهای حیاتی و شیمیایی در آن رخ میدهد.
- هسته (Nucleus): مرکز فرماندهی و هدایت سلول که حاوی DNA (دستورالعملهای ژنتیکی برای ساخت پروتئینهای مورد نیاز بدن) است.
- یک استثنای شگفتانگیز: گلبول قرمز بالغ فاقد هسته است؛ این سلول هستهٔ خود را فدا میکند تا فضای بیشتری برای هموگلوبین (مولکول حامل اکسیژن) فراهم سازد.
خودت رو امتحان کنسؤال ۱ از ۵
گلبول قرمز بالغ همانند سلولهای پوست یا عضلات، دارای هستهای حاوی DNA است.
- درست
- نادرست
جواب رو ببین
نادرست
نادرست است. گلبولهای قرمز در مراحل تکامل و بلوغ خود، هسته را از دست میدهند. این حذف ساختاری، فضا را برای ذخیرهٔ مقادیر عظیمی از هموگلوبین و حمل بیشترین میزان اکسیژن آزاد میکند. گلبول قرمز یکی از معدود سلولهای بدون هسته در بدن انسان است.
قدمبهقدم ببین

۱/۴یک سلول در وضعیت پایه نمای یک سلول کامل: حلقهٔ پیرامونی غشای محافظ است و دایرهٔ مرکزی با برچسب DNA، هستهٔ سلول (مرکز نگهداری دستورالعملهای زیستی) است. دو ساختار بیضیشکل با لایههای چینخوردهٔ درونی، میتوکندریها هستند که هنوز در انتظار ورود سوخت ماندهاند.

۲/۴ورود گلوکز و اکسیژن به سلول مواد مغذی حاصل از هضم غذا بهشکل گلوکز (با فرمول C6H12O6 و نقطههای سفید) و اکسیژن تنفسی بهشکل O2 (نقطههای آبی) از راه جریان خون به سلول میرسند و از خلال غشا عبور میکنند.

۳/۴فعالیت میتوکندریها و سنتز مولکول ATP گلوکز و اکسیژن به درون میتوکندریها راه مییابند. میتوکندریها با ترکیب این دو ماده فعال میشوند و انرژی حاصل را درون بستههای آماده و قابلمصرفی به نام ATP ذخیره میکنند؛ جرقههای نارنجیرنگ نشانگر انتشار این بستهها هستند.

۴/۴توزیع ATP در سلول و خروج مواد زائد مولکولهای پرانرژی ATP در تمام بخشهای سلول پخش میشوند تا توان لازم برای فعالیتها را فراهم کنند. فراوردههای جانبی یعنی دیاکسید کربن (نقطههای خاکستری CO2) و آب (نقطههای بنفش H2O) از طریق غشا خارج میشوند؛ سپس جریان خون CO2 را به ریهها منتقل میکند تا با بازدم از بدن دفع گردد.
خودت رو امتحان کنسؤال ۲ از ۵
با توجه به مراحل پویانمایی که مشاهده کردید، کدام اندامک سلولی گلوکز و اکسیژن را به انرژی قابلاستفاده تبدیل میکند؟
- غشای سلولی
- هسته
- میتوکندریها
- سیتوپلاسم پیرامون هسته
جواب رو ببین
میتوکندریها
کاملاً درست است. میتوکندریها گلوکز را با اکسیژن ترکیب کرده و انرژی حاصل از پیوندهای شیمیایی را درون بستههای ATP ذخیره میکنند تا سایر بخشهای سلول از آن بهره ببرند.
تنفس سلولی
فرایند بیوشیمیایی بنیادینی که در آن سلول با مصرف اکسیژن، مولکولهای قند (غذا) را تجزیه کرده و انرژی نهفته در آنها را آزاد میسازد. معادلهٔ این واکنش به زبان ساده عبارت است از: گلوکز + اکسیژن ← دیاکسید کربن + آب + انرژی، که بخش اعظم این انرژی درون مولکول ناقل انرژی به نام ATP ذخیره میشود و عمدهٔ مراحل آن در میتوکندریها صورت میپذیرد.
هنگام بالا رفتن از پلهها، سلولهای عضلانی پا ناچارند این واکنش را با سرعتی چند برابر انجام دهند؛ علت نفسنفس زدن شما دقیقاً همین است: عضلات به اکسیژن بیشتر برای مصرف و دفع سریعتر دیاکسید کربن نیاز دارند.
نیروگاهی که باتریهای کوچک را شارژ میکند
میتوکندری را میتوان همانند یک ایستگاه شارژ کارآمد مجسم کرد: گلوکز و اکسیژن وارد میشوند و باتریهای کوچکِ پر از انرژی شیمیایی یعنی همان مولکولهای ATP خارج میگردند. این باتریها به هر نقطهای که سلول به نیرو نیاز دارد منتقل میشوند: از انقباض تار عضلانی و انتقال پیام در سلول عصبی تا ترشح هورمون در سلولهای غدد. با تخلیه شدن شارژ، باتری دوباره برای شارژ مجدد به میتوکندری بازمیگردد. نقطهٔ تمایز با آتشسوزی یا موتور احتراقی: در سلول، انرژی در مراحلی کاملاً کنترلشده، پیوسته و بدون ایجاد شعله آزاد میشود؛ به همین دلیل سلولها نمیسوزند، هرچند مقداری گرمای ملایم تولید میکنند.
خودت رو امتحان کنسؤال ۳ از ۵
پس از تبدیل گلوکز و اکسیژن به انرژی در سلول، چه موادی بهعنوان پسماند و فراوردهٔ جانبی تولید میشوند؟
- اکسیژن و گلوکز
- دیاکسید کربن و آب
- ATP و DNA
- هیچ مادهای: غذا بهطور کامل به انرژی خالص تبدیل میشود
جواب رو ببین
دیاکسید کربن و آب
کاملاً درست است. دیاکسید کربن و آب فراوردههای جانبی این فرایند هستند. گاز دیاکسید کربن از طریق جریان خون به ریهها منتقل شده و همراه بازدم از بدن بیرون رانده میشود.
۰۵یک کتاب، فصلهای گوناگون
حدود ۲۰۰ نوع سلول متفاوت، متکی بر یک دستورالعمل ژنتیکی واحد
بدن انسان حدود ۲۰۰ نوع سلول تخصصی دارد: سلولهای عضلانی با قابلیت کشش و انقباض، نورونها برای ارسال امواج عصبی، سلولهای اپیتلیال پوست جهت ایجاد سد دفاعی، سلولهای چربی برای ذخیرهٔ انرژی و بسیاری موارد دیگر. نکتهٔ شگفتانگیز این است که تقریباً تمام این سلولها DNA کاملاً یکسانی دارند. آنچه سبب تمایز آنها میشود، نحوهٔ بیان ژنها و انتخاب دستورالعملهای فعال است؛ برای نمونه، سلول عضلانی فصل مربوط به انقباض را میخواند و سلول عصبی فصل مربوط به انتقال پیام را.
این وضعیت شبیه به یک کتاب بزرگ آشپزی است که در اختیار تمام سرآشپزهای یک رستوران قرار گرفته است: قناد و کبابپز نسخهای کاملاً همسان دارند، اما هر کدام صرفاً دستورهای مرتبط با تخصص خود را باز میکنند.
خودت رو امتحان کنسؤال ۴ از ۵
یک سلول عضلانی و یک سلول عصبی متعلق به یک فرد، با وجود داشتن DNA تقریباً یکسان، ظاهری کاملاً متفاوت و کارکردهایی نامشابه دارند. علت این امر چیست؟
- هر نوع سلول بخشهای متفاوتی از همان دستورالعملهای مشترک ژنتیکی را به کار میگیرد
- سلولهای عضلانی دارای DNA هستند، در حالی که سلولهای عصبی فاقد آناند
- این سلولها از مواد غذایی متفاوتی در طول زمان تغذیه کردهاند
- مولکول DNA در سلول عصبی دچار خطای رونوشتبرداری شده است
جواب رو ببین
هر نوع سلول بخشهای متفاوتی از همان دستورالعملهای مشترک ژنتیکی را به کار میگیرد
کاملاً درست است. کتاب دستورالعمل یکی است، اما بخشهای متفاوتی از آن روشن و خوانده میشوند؛ به همین شیوه، یک توالی ژنتیکی واحد میتواند حدود ۲۰۰ نوع سلول متمایز پدید آورد.
خودت رو امتحان کنسؤال ۵ از ۵
هر یک از موارد زیر را بر اساس نقشی که در تنفس سلولی ایفا میکند دستهبندی کنید
- گلوکز
- اکسیژن
- مولکول ATP
- دیاکسید کربن
- آب حاصل از واکنش
جواب رو ببین
مواد اولیه و ورودی: گلوکز, اکسیژن
تولید و مصرف در سلول: مولکول ATP
پسماند و فراوردهٔ خروجی: دیاکسید کربن, آب حاصل از واکنش
۰۶جمعبندی
مرور این درس
- سلول کوچکترین واحد ساختاری با حیات مستقل است؛ بدن انسان از دهها تریلیون سلول تشکیل شده است.
- تقریباً تمام سلولها واجد غشای سلولی (کنترل تبادلات)، سیتوپلاسم (بستر واکنشها) و هسته حاوی DNA (دستورالعمل ژنتیکی) هستند. گلبول قرمز بالغ یک استثناست و هسته ندارد.
- میتوکندریها گلوکز و اکسیژن را برای آزادسازی انرژی ترکیب کرده و آن را در قالب مولکولهای ATP بستهبندی میکنند؛ دیاکسید کربن و آب پسماند این واکنشاند.
- همین یک واکنش بیوشیمیایی بنیادین، علت اصلی نیاز روزمره به خوردن و نفس کشیدن است: اکسیژن و غذا تحویل داده شده و CO2 خارج میگردد.
- حدود ۲۰۰ نوع سلول مختلف متکی بر یک توالی DNA واحدند و تفاوتشان در ژنهایی است که فعالانه بیان میکنند.
به سبک خودت یادش بگیر.
توی اپ از یادآی بخواه این درس رو سادهتر توضیح بده، از زندگی خودت مثال بزنه یا عمیقتر بره. بعد یه مسیر کامل دور هدف خودت بساز.