سلول: کوچیک‌ترین بخش زنده‌ی بدنت (Cell)
سلول چیه، چند تا بخشی که تقریباً هر سلولی داره، و سلول با غذا و اکسیژن چی‌کار می‌کنه تا انرژی بگیره.
آجر اصلی
کوچیک‌ترین چیزی که خودش به‌تنهایی زنده‌ست
هر موجود زنده‌ای از سلول ساخته شده. سلول کوچیک‌ترین واحدیه که می‌تونه خودش زنده بمونه: چیزی رو می‌گیره، ازش استفاده می‌کنه، از خودش نسخه‌ی تازه می‌سازه و زباله‌ش رو بیرون می‌ده. بدن تو از ده‌ها هزار میلیارد سلول ساخته شده (تخمین‌ها برای یه بزرگسال تقریباً بین ۳۰ تا ۳۷ هزار میلیارده). بیشترشون اون‌قدر کوچیکن که دیده نمی‌شن: یه گلبول قرمز حدود ۷ تا ۸ میکرومتر پهناشه، یعنی کمتر از یه صدم میلی‌متر.
اگه حدود ۱۳۰ تا گلبول قرمز رو کنار هم بچینی، تقریباً یه میلی‌متر می‌شه. ولی بعضی سلول‌های عصبی اون‌قدر درازن که از پایین ستون مهره‌ها تا پات می‌رسن، تا حدود یه متر.
سه بخشی که تقریباً هر سلولی داره
- غشا (membrane): یه پوسته‌ی نازک و چرب دور سلول که تصمیم می‌گیره چی بیاد تو و چی بره بیرون.
- سیتوپلاسم (cytoplasm): ژله‌ی داخل سلول، جایی که بیشتر کارهای سلول انجام می‌شه.
- هسته (nucleus): مرکز فرماندهی، که DNA توشه؛ یعنی دستورالعمل ساختن پروتئین‌هایی که سلول لازم داره.
- یه استثنای معروف: گلبول قرمزِ بالغ هسته نداره. هسته‌ش رو کنار می‌ذاره تا جای بیشتری برای هموگلوبین داشته باشه، همون مولکولی که اکسیژن رو حمل می‌کنه.
خودت رو امتحان کن
گلبول قرمزِ بالغ هم درست مثل سلول پوست یا ماهیچه، یه هسته با DNA داره.
جواب رو ببین
نادرست
غلطه. گلبول‌های قرمز وقتی دارن بالغ می‌شن هسته‌شون رو از دست می‌دن. این‌طوری جا برای هموگلوبین بیشتر باز می‌شه و هر کدوم می‌تونه اکسیژن بیشتری ببره. این یکی از معدود سلول‌های بدنته که هسته نداره.
قدم‌به‌قدم ببین
یه سلول، در حال استراحت این یه سلوله. حلقه‌ی دورش غشاست، و اون دایره‌ی وسط که روش نوشته DNA هسته‌ست، جایی که دستورالعمل‌های سلول نگه داشته می‌شه. اون دو تا بیضی کوچیک که داخلشون چین‌خورده‌ست میتوکندری‌ها هستن، که هنوز کم‌رنگن چون هنوز چیزی بهشون نرسیده.
گلوکز و اکسیژن وارد می‌شن غذا به‌شکل گلوکز می‌رسه، همون قندی که با C6H12O6 نشون داده شده (نقطه‌های سفید)، و اکسیژن به‌شکل O2 (نقطه‌های آبی). هر دو از بیرون از غشا رد می‌شن و می‌آن تو؛ خونت اون‌ها رو تا دم سلول آورده.
میتوکندری‌ها روشن می‌شن و ATP می‌سازن گلوکز و اکسیژن به میتوکندری‌ها می‌رسن، و میتوکندری‌ها موقع ترکیب کردنشون روشن می‌شن. انرژی‌ای که آزاد می‌شه تو بسته‌های کوچیک و آماده‌ی مصرفی به اسم ATP بسته‌بندی می‌شه؛ همون جرقه‌های نارنجی که دورشون بیرون می‌پرن.
ATP پخش می‌شه، پس‌مونده‌ها می‌رن بیرون ATP تو کل سلول پخش می‌شه، هر جایی که کاری باید انجام بشه. پس‌مونده‌ها، یعنی دی‌اکسید کربن (CO2، نقطه‌های خاکستری) و آب (H2O، نقطه‌های بنفش کم‌رنگ)، از غشا بیرون می‌رن؛ خونت CO2 رو تا ریه‌هات می‌بره و اون‌جا با بازدم بیرون داده می‌شه.
خودت رو امتحان کن
طبق قاب‌هایی که الان دیدی: کدوم بخش سلول گلوکز و اکسیژن رو به انرژیِ قابل‌استفاده تبدیل کرد؟
- غشا
- هسته
- میتوکندری‌ها
- سیتوپلاسمِ دور هسته
جواب رو ببین
میتوکندری‌ها
درسته. میتوکندری‌ها گلوکز رو با اکسیژن ترکیب می‌کنن و انرژیش رو به‌شکل ATP بسته‌بندی می‌کنن، که بعد بقیه‌ی سلول خرجش می‌کنه.
تنفس سلولی (Cellular respiration)
فرایند شیمیایی‌ای که سلول توش غذا رو با اکسیژن می‌شکنه تا انرژی آزاد کنه. به زبون ساده: گلوکز + اکسیژن ← دی‌اکسید کربن + آب + انرژی، و این انرژی تو مولکولی به اسم ATP ذخیره می‌شه. بیشترش تو میتوکندری‌ها اتفاق می‌افته.
وقتی از پله بالا می‌ری، سلول‌های ماهیچه‌ی پاهات این واکنش رو خیلی تندتر انجام می‌دن؛ برای همینه که نفس‌نفس می‌زنی: اکسیژن بیشتری لازم دارن و دی‌اکسید کربن بیشتری باید دفع کنن.
یه ایستگاه شارژ که باتری‌های کوچیک رو پر می‌کنه
هر میتوکندری رو مثل یه ایستگاه شارژ ببین. گلوکز و اکسیژن می‌رن تو؛ باتری‌های کوچیکِ شارژشده، یعنی ATP، می‌آن بیرون و هر جا سلول برق لازم داره برده می‌شن: یه تار ماهیچه که داره می‌کشه، یه سلول عصبی که داره سیگنال می‌فرسته، یه غده که داره هورمون می‌سازه. باتری که خالی شد، برمی‌گرده که دوباره شارژ بشه. جایی که این تشبیه جواب نمی‌ده: هیچ چیزی با شعله نمی‌سوزه. انرژی تو کلی قدم کوچیک و کنترل‌شده آزاد می‌شه؛ برای همین سلول‌هات آتیش نمی‌گیرن، هرچند یه‌کم گرما پس می‌دن.
خودت رو امتحان کن
وقتی یه سلول از گلوکز و اکسیژن انرژی ساخت، چی رو به‌عنوان زباله بیرون می‌ده؟
- اکسیژن و گلوکز
- دی‌اکسید کربن و آب
- ATP و DNA
- هیچی: غذا کامل تبدیل به انرژی می‌شه
جواب رو ببین
دی‌اکسید کربن و آب
درسته. دی‌اکسید کربن و آب پس‌مونده‌ها هستن. CO2 با خونت تا ریه‌ها می‌ره و با بازدم بیرونش می‌دی.
یه کتاب، صفحه‌های مختلف
حدود ۲۰۰ نوع سلول، یه دستورالعمل مشترک
بدنت چند صد نوع سلول داره (عدد رُندی که معمولاً می‌گن حدود ۲۰۰ه): سلول‌های ماهیچه که می‌کشن، سلول‌های عصبی که سیگنال می‌برن، سلول‌های پوست که یه سد درست می‌کنن، سلول‌های چربی که انرژی ذخیره می‌کنن، و کلی دیگه. ولی تقریباً همه‌شون همون DNA رو دارن. چیزی که فرقشون می‌ده اینه که هر کدوم از کدوم دستورالعمل‌ها استفاده می‌کنه. سلول ماهیچه صفحه‌های مربوط به کشیدن رو می‌خونه؛ سلول عصبی صفحه‌های مربوط به سیگنال فرستادن رو.
مثل یه کتاب آشپزی خیلی بزرگه که به همه‌ی آشپزهای یه رستوران داده شده. قنادِ رستوران و کبابیش دقیقاً یه کتاب دارن؛ فقط فصل‌های متفاوتی رو باز می‌کنن.
خودت رو امتحان کن
یه سلول ماهیچه و یه سلول عصبیِ یه آدم تقریباً DNA یکسانی دارن، ولی نه شکلشون شبیه همه نه کارشون. چرا؟
- هر نوع سلول از بخش‌های متفاوتی از همون دستورالعمل استفاده می‌کنه
- سلول‌های ماهیچه DNA دارن ولی سلول‌های عصبی ندارن
- از غذاهایی ساخته شدن که آدم تو زمان‌های مختلف خورده
- DNA سلول عصبی اشتباهی کپی شده
جواب رو ببین
هر نوع سلول از بخش‌های متفاوتی از همون دستورالعمل استفاده می‌کنه
درسته. یه کتاب دستورالعمل، فصل‌های متفاوتی روشن. یه DNA این‌طوری حدود ۲۰۰ نوع سلول می‌سازه.
خودت رو امتحان کن
هر مورد رو بر اساس اینکه تو یه سلولِ در حال کار چه اتفاقی براش می‌افته دسته‌بندی کن
- گلوکز
- اکسیژن
- ATP
- دی‌اکسید کربن
- آبی که از واکنش درست می‌شه
جواب رو ببین
وارد می‌شه: گلوکز, اکسیژن
داخل ساخته و مصرف می‌شه: ATP
به‌عنوان زباله بیرون می‌ره: دی‌اکسید کربن, آبی که از واکنش درست می‌شه
مرور درس
- سلول کوچیک‌ترین واحدیه که خودش به‌تنهایی زنده‌ست؛ تو از ده‌ها هزار میلیارد سلول ساخته شدی.
- تقریباً هر سلولی یه غشا (چی بیاد تو و چی بره بیرون)، سیتوپلاسم (جایی که کار انجام می‌شه) و یه هسته با DNA (دستورالعمل‌ها) داره. گلبول‌های قرمزِ بالغ استثنان: هسته ندارن.
- میتوکندری‌ها گلوکز و اکسیژن رو ترکیب می‌کنن تا انرژی آزاد کنن و اون رو به‌شکل ATP بسته‌بندی می‌کنن. دی‌اکسید کربن و آب پس‌مونده‌ها هستن.
- همین یه واکنش دلیل غذا خوردن و نفس کشیدنته: غذا و اکسیژن به سلول‌هات رسونده می‌شن و CO2 برده می‌شه.
- حدود ۲۰۰ نوع سلول همون DNA رو دارن؛ فرقشون تو اینه که از کدوم دستورالعمل‌ها استفاده می‌کنن.