پث‌وایز

شناخت سازوکار بدن انسان به زبان سادهدرس ۶ از ۱۲

ریه‌ها و سازوکار تنفس

نقش دیافراگم در مکش هوا، مسیر پیمایش هوا تا صدها میلیون کیسهٔ هوایی، و فرایند تبادل اکسیژن و دی‌اکسید کربن در سطح مویرگ‌ها.

چیزی که از این درس می‌بری

  • مسیر هوا: بینی یا دهان ← نای ← دو نایژه ← نایژک‌های ریز ← صدها میلیون حبابک هوایی.
  • ریه‌ها فاقد عضله‌اند: انقباض و مسطح شدن دیافراگم حجم قفسهٔ سینه را افزایش داده و هوا را به درون می‌کشد. بازدم آرام حاصل بازگشت کشسان بافت ریه‌هاست.
  • در حبابک‌ها، اکسیژن و دی‌اکسید کربن از خلال سدی بسیار نازک‌تر از یک سلول بر پایهٔ پدیدهٔ انتشار جابه‌جا می‌شوند.
فهرست این درس۶
  1. از بینی تا ریزترین کیسه‌های هوایی
  2. دیافراگم: عامل اصلی مکش هوا به درون قفسهٔ سینه
  3. صدها میلیون حبابک هوایی در قفسهٔ سینه
  4. شاخص‌های فیزیولوژیک تنفس در یک فرد بالغ در حال استراحت
  5. تجمع دی‌اکسید کربن: محرک اصلی نیاز به نفس کشیدن
  6. مرور این درس

۰۱مسیر هوای تنفسی

از بینی تا ریزترین کیسه‌های هوایی

هوا از بینی یا دهان وارد شده، از حلق عبور می‌کند و به نای (Trachea) می‌رسد که توسط حلقه‌های غضروفی نعلی‌شکل همواره باز نگه داشته می‌شود. نای به دو شاخهٔ اصلی به نام نایژه (Bronchi) برای ریهٔ راست و چپ تقسیم می‌گردد. نایژه‌ها مکرراً منشعب شده و مجاری باریک‌تری موسوم به نایژک (Bronchioles) پدید می‌آورند که در انتها به کیسه‌های میکروسکوپی به نام حبابک یا کیسهٔ هوایی (Alveoli) ختم می‌شوند. در طول این مسیر، مجاری بینی هوا را تصفیه، گرم و مرطوب می‌سازند.

انگشت خود را در خط میانی جلوی گردن، زیر سیبک گلو به پایین بکشید؛ شیارهای حلقه‌های غضروفی نای را به‌روشنی لمس خواهید کرد.

خودت رو امتحان کنسؤال ۱ از ۵

هوای دمی در مسیر ورود به عمق ریه‌ها کدام توالی ساختاری را طی می‌کند؟

  1. نایژه‌ها ← نای ← حبابک‌ها ← نایژک‌ها
  2. نای ← نایژک‌ها ← نایژه‌ها ← حبابک‌ها
  3. نای ← نایژه‌ها ← نایژک‌ها ← حبابک‌ها (کیسه‌های هوایی)
  4. حبابک‌ها ← نایژک‌ها ← نایژه‌ها ← نای
جواب رو ببین

نای ← نایژه‌ها ← نایژک‌ها ← حبابک‌ها (کیسه‌های هوایی)

کاملاً درست است. یک تنهٔ اصلی (نای)، دو شاخهٔ بزرگ (نایژه‌ها)، انشعابات باریک‌تر (نایژک‌ها) و در پایان کیسه‌های هوایی (حبابک‌ها) که محل تبادل گازها هستند.

۰۲موتور محرک تنفس

دیافراگم: عامل اصلی مکش هوا به درون قفسهٔ سینه

بافت ریه فاقد عضله است و به خودی خود نمی‌تواند هوا را بمکد. این وظیفه بر دوش دیافراگم (صفحه‌ای عضلانی و گنبدی‌شکل در کف قفسهٔ سینه) و عضلات بین‌دنده‌ای است. در مرحلهٔ دم: دیافراگم منقبض و مسطح می‌شود و عضلات بین‌دنده‌ای قفسهٔ سینه را به سمت بالا و بیرون می‌کشند. با بزرگ‌تر شدن حجم قفسهٔ سینه، فشار هوای درون شش‌ها افت کرده و هوای بیرون به داخل هجوم می‌آورد. در مقابل، مرحلهٔ بازدم در حالت استراحت پدیده‌ای غیرفعال است: عضلات شل شده و بافت کشسان شش‌ها همانند بادکنک جمع می‌شود و هوا را به بیرون می‌راند.

دست خود را روی شکم بگذارید و نفسی عمیق بکشید؛ شکم به سمت بیرون برجسته می‌شود، زیرا دیافراگم هنگام مسطح شدن اندام‌های احشایی زیرین را به پایین می‌راند.

قدم‌به‌قدم ببین

  1. درخت تنفسی در حالت استراحت
    ۱/۴درخت تنفسی در حالت استراحت

    مسیر پیمایش هوا: نای در بالا، دو نایژه و انشعابات متوالی درون ریه‌ها که به حبابک‌های انتهایی ختم می‌شوند. منحنی نارنجی‌رنگ زیرین، پردهٔ دیافراگم در حالت استراحت و گنبدی‌شکل است. کادر راست، نمای ذره‌بینی یک حبابک با شبکهٔ مویرگی پیچیده به دور آن را نشان می‌دهد.

  2. انقباض دیافراگم و ورود هوا در فاز دم
    ۲/۴انقباض دیافراگم و ورود هوا در فاز دم

    دیافراگم منقبض و مسطح می‌شود (فلش رو به پایین)، حجم قفسهٔ سینه افزایش می‌یابد و هوا از راه نای به درون کیسه‌های هوایی روانه می‌شود. هوای تازه حاوی حدود ۲۱ درصد اکسیژن است (برچسب 21% O2)؛ در کادر بزرگ‌نمایی، نقطه‌های سفید اکسیژن فضای حبابک را پر می‌کنند.

  3. تبادل دوگانه: ورود اکسیژن به خون و خروج دی‌اکسید کربن
    ۳/۴تبادل دوگانه: ورود اکسیژن به خون و خروج دی‌اکسید کربن

    در کادر میکروسکوپی، مولکول‌های اکسیژن (نقطه‌های سفید) از دیوارهٔ نازک حبابک عبور کرده و وارد مویرگ می‌شوند، و خون با جذب اکسیژن از آبی به نارنجی تغییر رنگ می‌دهد. هم‌زمان گاز دی‌اکسید کربن (نقطه‌های بنفش) از خون خارج شده و به فضای کیسهٔ هوایی تخلیه می‌شود.

  4. شل شدن دیافراگم و خروج گازها در فاز بازدم
    ۴/۴شل شدن دیافراگم و خروج گازها در فاز بازدم

    دیافراگم شل شده و دوباره به حالت گنبدی به سمت بالا بازمی‌گردد؛ خاصیت کشسانی شش‌ها فعال شده و هوای استفاده‌شده با غلظت حدود ۴ درصد دی‌اکسید کربن (برچسب 4% CO2) به بیرون رانده می‌شود. مویرگ‌ها با رنگ نارنجی خون اکسیژن‌دار را با خود می‌برند. این چرخه در حالت استراحت حدود ۱۵ بار در دقیقه تکرار می‌گردد.

خودت رو امتحان کنسؤال ۲ از ۵

هنگام انقباض عضلهٔ دیافراگم چه تغییری در سازوکار تنفس رخ می‌دهد؟

  1. دیافراگم به سمت بالا گنبدی شده و هوا را به بیرون می‌فشارد
  2. دیافراگم مسطح می‌شود، حجم قفسهٔ سینه افزایش یافته و هوا به داخل مکیده می‌شود
  3. دیافراگم همانند دو دست مستقیماً ریه‌ها را فشرده می‌کند
  4. انقباض دیافراگم اثری بر هوا ندارد و صرفاً موقعیت معده را جابه‌جا می‌کند
جواب رو ببین

دیافراگم مسطح می‌شود، حجم قفسهٔ سینه افزایش یافته و هوا به داخل مکیده می‌شود

کاملاً درست است. مسطح شدن دیافراگم فضای قفسهٔ سینه را منبسط کرده، فشار درونی شش‌ها را کاهش می‌دهد و منجر به ورود هوای دمی می‌شود.

۰۳سطح وسیع و فوق‌العاده ظریف

صدها میلیون حبابک هوایی در قفسهٔ سینه

ریه‌های انسان دارای حدود ۳۰۰ تا ۵۰۰ میلیون حبابک هوایی هستند. اگر تمام این سطوح میکروسکوپی پهن شوند، مساحتی بین ۵۰ تا ۱۰۰ متر مربع (معادل کف یک آپارتمان کوچک) را در فضای محدود قفسهٔ سینه پوشش می‌دهند! پیرامون هر حبابک تاری از مویرگ‌های خونی تنیده شده و مانع فیزیکی میان هوا و گلبول‌های قرمز بی‌نهایت نازک است. تبادل گازها از طریق پدیدهٔ فیزیکی انتشار (Diffusion) رخ می‌دهد: گاز از محیط غلیظ‌تر به سمت محیط رقیق‌تر حرکت می‌کند. غلظت اکسیژن در حبابک بیشتر از خون ورودی است؛ بنابراین اکسیژن به درون خون جاری می‌شود، و متقابلاً دی‌اکسید کربن از خون به حبابک مهاجرت می‌کند.

هیچ پمپ مکانیکی گازها را جابه‌جا نمی‌کند؛ تفاوت غلظت در دو سوی غشا به‌تنهایی کفایت می‌کند، درست همان‌گونه که یک قطره جوهر بدون نیاز به هم زدن در لیوان آب پخش می‌شود.

شاخص‌های فیزیولوژیک تنفس در یک فرد بالغ در حال استراحت

  • ترکیب هوای دم: تقریباً ۲۱ درصد اکسیژن و ۰٫۰۴ درصد دی‌اکسید کربن.
  • ترکیب هوای بازدم: حدود ۱۶ درصد اکسیژن و تقریباً ۴ درصد دی‌اکسید کربن (بخش اعظم هوای ورودی و خروجی گاز بی‌اثر نیتروژن است).
  • با هر نفس صرفاً بخشی از اکسیژن مصرف می‌شود؛ به همین دلیل تنفس دهان‌به‌دهان (تنفس نجات) در احیای قلبی‌ریوی می‌تواند جان افراد را نجات دهد.
  • تعداد تنفس در حالت استراحت حدود ۱۲ تا ۲۰ بار در دقیقه است و در هر تنفس آرام تقریباً نیم لیتر هوا جابه‌جا می‌شود.

خودت رو امتحان کنسؤال ۳ از ۵

هوای بازدمی فاقد هرگونه اکسیژن است و تمام حجم آن را گاز دی‌اکسید کربن تشکیل می‌دهد.

  1. درست
  2. نادرست
جواب رو ببین

نادرست

نادرست است. هوای بازدم هنوز حاوی حدود ۱۶ درصد اکسیژن و تنها حدود ۴ درصد دی‌اکسید کربن است؛ بخش اعظم آن (حدود ۷۸ درصد) نیتروژن است. بدن انسان در هر چرخه تنها بخشی از اکسیژن دم را جذب می‌کند.

۰۵تنظیم بازخوردی تنفس

تجمع دی‌اکسید کربن: محرک اصلی نیاز به نفس کشیدن

شاید تصور کنید انگیزه و نیاز مبرم به نفس کشیدن ناشی از کمبود اکسیژن است؛ اما در فیزیولوژی طبیعی این‌گونه نیست. گیرنده‌های شیمیایی تخصصی در ساقهٔ مغز (Brainstem) میزان دی‌اکسید کربن خون را به‌دقت پایش می‌کنند. با انباشت CO2 در بستر خون، این گیرنده‌ها فرمان تنفس سریع‌تر و عمیق‌تر را صادر می‌کنند. علت اینکه حبس نفس به‌سرعت طاقت‌فرسا می‌شود این است که بالا رفتن غلظت CO2 احساس خفگی ایجاد می‌کند، نه افت ناچیز اکسیژن.

هنگام دویدن، عضلات مقادیر فراوانی CO2 تولید می‌کنند؛ ساقهٔ مغز ظرف چند ثانیه متوجه این افزایش شده و بدون تصمیم خودآگاه، نرخ تنفس شما به شدت افزایش می‌یابد.

خودت رو امتحان کنسؤال ۴ از ۵

مینا نفس خود را زیر آب حبس می‌کند. پس از حدود ۳۰ ثانیه میل به نفس کشیدن بسیار شدید می‌شود. عامل اصلی تحریک این احساس چیست؟

  1. تخلیهٔ کامل ذخیرهٔ اکسیژن در ریه‌ها
  2. افزایش غلظت گاز دی‌اکسید کربن در خون
  3. خستگی شدید عضلهٔ دیافراگم
  4. فشار آب بر روی قفسهٔ سینه
جواب رو ببین

افزایش غلظت گاز دی‌اکسید کربن در خون

کاملاً درست است. گیرنده‌های ساقهٔ مغز افزایش غلظت CO2 را رصد کرده و فرمان آغاز تنفس را با قدرت صادر می‌کنند.

خودت رو امتحان کنسؤال ۵ از ۵

رویدادهای زیر را به دو فاز دم یا بازدم آرام در حالت استراحت تفکیک کنید

فاز دمفاز بازدم در حالت استراحت

  • دیافراگم منقبض و مسطح می‌شود
  • عضلات بین‌دنده‌ای قفسهٔ سینه را بالا می‌کشند
  • فشار هوای درون قفسهٔ سینه افت می‌کند
  • عضلات تنفسی به حالت استراحت درمی‌آیند
  • بافت کشسان شش‌ها به حالت اولیه بازمی‌گردد
  • دیافراگم مجدداً به سمت بالا گنبدی می‌شود
جواب رو ببین

فاز دم: دیافراگم منقبض و مسطح می‌شود, عضلات بین‌دنده‌ای قفسهٔ سینه را بالا می‌کشند, فشار هوای درون قفسهٔ سینه افت می‌کند

فاز بازدم در حالت استراحت: عضلات تنفسی به حالت استراحت درمی‌آیند, بافت کشسان شش‌ها به حالت اولیه بازمی‌گردد, دیافراگم مجدداً به سمت بالا گنبدی می‌شود

۰۶جمع‌بندی

مرور این درس

  • مسیر هوا: بینی یا دهان ← نای ← دو نایژه ← نایژک‌های ریز ← صدها میلیون حبابک هوایی.
  • ریه‌ها فاقد عضله‌اند: انقباض و مسطح شدن دیافراگم حجم قفسهٔ سینه را افزایش داده و هوا را به درون می‌کشد. بازدم آرام حاصل بازگشت کشسان بافت ریه‌هاست.
  • در حبابک‌ها، اکسیژن و دی‌اکسید کربن از خلال سدی بسیار نازک‌تر از یک سلول بر پایهٔ پدیدهٔ انتشار جابه‌جا می‌شوند.
  • هوای دم حاوی حدود ۲۱٪ اکسیژن است، و هوای بازدم هنوز ۱۶٪ اکسیژن و ۴٪ دی‌اکسید کربن دارد. نرخ تنفس در استراحت ۱۲ تا ۲۰ بار در دقیقه است.
  • انباشت CO2 در خون و شناسایی آن توسط ساقهٔ مغز، محرک اصلی انگیزهٔ تنفس است. اکسیژن سوخت میتوکندری‌ها و CO2 پسماند حاصل از آن است.

به سبک خودت یادش بگیر.

توی اپ از یادآی بخواه این درس رو ساده‌تر توضیح بده، از زندگی خودت مثال بزنه یا عمیق‌تر بره. بعد یه مسیر کامل دور هدف خودت بساز.

Cafe Bazaar Myket توی اپ شخصی‌سازیش کن