سیستم ایمنی: دفاع و حافظه (Immune System)
سدهایی که میکروب‌ها رو بیرون نگه می‌دارن، پاسخ سریع و عمومی وقتی می‌آن تو، و پاسخ آروم‌تر و هدف‌داری که یادشون می‌مونه؛ که واکسن‌ها هم همین‌طوری کار می‌کنن.
سه لایه‌ی دفاعی
- سدها جلوی بیشتر میکروب‌ها رو می‌گیرن: پوستت، مخاط چسبناک و موهای ریز تو راه‌های هوایی، اسید معده، و اشک و بزاق که آنزیم‌های میکروب‌کش دارن.
- پاسخ سریع و عمومی (چند دقیقه تا چند ساعت): گلبول‌های سفید به‌سمت هر مهاجمی می‌دوَن و قورتش می‌دن. هر میکروبی که باشه، همین‌طوری کار می‌کنه. بهش می‌گن ایمنی ذاتی (innate).
- پاسخ آروم و هدف‌دار (چند روز): گلبول‌های سفیدِ خاصی برای یه میکروب مشخص سلاح می‌سازن و بعدش یادشون می‌مونه. بهش می‌گن ایمنی اکتسابی (adaptive).
- سلول‌های ایمنی تو غدد لنفاوی (lymph nodes) جمع می‌شن، برآمدگی‌های کوچیکی تو جاهایی مثل گردن و زیر بغل. برای همینه که موقع عفونت ممکنه ورم کنن.
خودت رو امتحان کن
یه بریدگی کوچیک روی انگشت لیلا فرداش قرمز و گرم و یه‌کم ورم‌کرده می‌شه. به احتمال زیاد این چیه؟
- نشونه‌ی اینکه میکروب‌ها برنده شدن
- آنتی‌بادی‌هایی که از بریدگی بیرون می‌زنن
- التهاب: رگ‌های گشادشده که خون و گلبول سفید بیشتری به اون نقطه میارن
- پوستی که زیادی سریع داره ترمیم می‌شه
جواب رو ببین
التهاب: رگ‌های گشادشده که خون و گلبول سفید بیشتری به اون نقطه میارن
درسته. این التهاب (inflammation)ـه، بخشی از پاسخ سریع. رگ‌های نزدیک بریدگی گشاد می‌شن و خون و گلبول سفید بیشتری میارن؛ همین قرمز و گرم و متورمش می‌کنه.
قدم‌به‌قدم ببین
پوست میکروب‌ها رو بیرون نگه می‌داره، تا وقتی یه بریدگی پیش بیاد اون دو تا نوار یه تیکه پوستن، و نقطه‌های نارنجیِ تیغ‌دار میکروب‌ها. بیشترشون به پوستِ سالم می‌خورن و برمی‌گردن، همون‌طور که فلش‌های خاکستری نشون می‌دن. ولی اینجا یه شکاف هست، یه بریدگی، و چند تا میکروب مستقیم ازش رد می‌شن و می‌رن تو بافت زیرش.
گلبول‌های سفید مهاجم‌ها رو قورت می‌دن تو چند ساعت (همون ساعت با برچسب h)، گلبول‌های سفید، یعنی دایره‌های سفیدِ درشت، به بریدگی می‌رسن و میکروب‌ها رو درسته قورت می‌دن؛ تو هر کدوم یه میکروب دیده می‌شه. اون هاله‌ی گرمِ دور بریدگی التهابه: رگ‌های نزدیک گشاد می‌شن و خون و سلول بیشتری میارن؛ برای همینه که بریدگی قرمز و گرم و متورم می‌شه.
سلول‌های B برای این میکروب آنتی‌بادی می‌سازن یه سلول B (دایره‌ی بنفش روشن با برچسب B) آنتی‌بادی ساخته، همون Yهای کوچیک آبی، و این‌ها به میکروب‌هایی که هنوز تو بافت آزادن می‌چسبن و براشون علامت می‌ذارن که نابود بشن. فقط به همین یه میکروب می‌خورن. دفعه‌ی اولی که بدنت باهاش روبه‌رو می‌شه، ساختن این پاسخ هدف‌دار تقریباً یک تا دو هفته (۷ تا ۱۴ روز) طول می‌کشه، که با ~7-14 d نشون داده شده.
حافظه: پاسخ دوم سریع‌تر و قوی‌تره یه سلول حافظه، همون نقطه‌ی بنفش روشن با برچسب M، بعد از پاک شدن میکروب‌ها باقی می‌مونه. نوارها دو بار روبه‌رو شدن با همون میکروب رو مقایسه می‌کنن: پاسخ اول (1) کوچیک و کُنده، ولی پاسخ دوم (2) خیلی بزرگ‌تره و خیلی سریع‌تر می‌آد، اغلب قبل از اینکه اصلاً احساس مریضی کنی. واکسن‌ها همین حافظه رو می‌سازن، بدون اینکه لازم باشه خود بیماری رو بگیری.
خودت رو امتحان کن
آنتی‌بادی‌ها دقیقاً چی‌کار می‌کنن؟
- به یه میکروب مشخص می‌چسبن و براش علامت نابودی می‌ذارن
- هر میکروبی که ببینن رو، هر چی باشه، قورت می‌دن
- دمای بدنت رو بالا می‌برن تا میکروب‌ها رو بپزن
- بریدگیِ پوست رو می‌بندن
جواب رو ببین
به یه میکروب مشخص می‌چسبن و براش علامت نابودی می‌ذارن
درسته. هر آنتی‌بادی فقط به یه میکروب خاص می‌خوره، مثل کلیدی که فقط به یه قفل می‌خوره. وقتی چسبیدن، بقیه‌ی سلول‌های ایمنی راحت‌تر اون میکروب رو پیدا و نابود می‌کنن.
حافظه و واکسن
سیستم ایمنیت یادش می‌مونه، و واکسن‌ها از همین استفاده می‌کنن
بعد از یه عفونت، بعضی از سلول‌هایی که باهاش جنگیدن به‌عنوان سلول‌های حافظه (memory cells) باقی می‌مونن، گاهی تا سال‌ها. دفعه‌ی بعد که همون میکروب پیداش بشه، فوراً می‌شناسنش و پاسخ هدف‌دار به‌جای یکی دو هفته، تو چند روز یا کمتر شروع می‌شه. واکسن یه نسخه‌ی بی‌خطر یا یه تیکه از یه میکروب رو به سیستم ایمنیت نشون می‌ده، تا بدون اینکه بیماری رو بگذرونی اون حافظه ساخته بشه. سازمان جهانی بهداشت (WHO) واکسن‌ها رو جزو مؤثرترین ابزارهای سلامت عمومی می‌دونه.
کسی که آبله‌مرغون گرفته معمولاً دوباره نمی‌گیره: سلول‌های حافظه قبل از اینکه ویروس بتونه مریضش کنه کارش رو تموم می‌کنن. واکسن یه حافظه‌ی مشابه می‌ده، بدون بیماری.
واکسن مثل یه آگهی «تحت تعقیب»ـه
یه شهر رو تصور کن که هیچ‌وقت یه دزد خاص رو ندیده. دفعه‌ی اولی که می‌آد، یه مدت طول می‌کشه تا نگهبان‌ها بفهمن کیه و بگیرنش. واکسن مثل اینه که یه آگهی تحت تعقیب از قبل به نگهبان‌ها بدی: بدون اینکه شهر دزد زده بشه، قیافه‌ش رو یاد می‌گیرن، پس اگه یه روز پیداش بشه فوراً می‌شناسنش. جایی که این تشبیه تموم می‌شه: واکسن بیماری رو بهت نمی‌ده. فقط یه نسخه‌ی بی‌خطر یا یه تیکه از میکروب رو داره، همون‌قدر که بشه ازش یاد گرفت.
خودت رو امتحان کن
چرا وقتی دوباره با همون میکروب عفونت می‌گیری، معمولاً خیلی خفیف‌تر از دفعه‌ی اوله؟
- میکروب هر بار که کسی رو آلوده می‌کنه ضعیف‌تر می‌شه
- پوست از دفعه‌ی قبل کلفت‌تر شده
- سلول‌هایی که میکروب بهشون حمله می‌کنه تو بدن تموم شدن
- سلول‌های حافظه می‌شناسنش و یه پاسخ سریع‌تر و قوی‌تر راه می‌ندازن
جواب رو ببین
سلول‌های حافظه می‌شناسنش و یه پاسخ سریع‌تر و قوی‌تر راه می‌ندازن
درسته. سلول‌های حافظه‌ای که از دفعه‌ی اول موندن میکروب رو سریع پیدا می‌کنن، پس پاسخ هدف‌دار تو چند روز یا کمتر شروع می‌شه و خیلی قوی‌تره، اغلب قبل از اینکه احساس مریضی کنی.
دو پاسخ کنار هم
سریع و عمومی (ذاتی)
تو چند دقیقه تا چند ساعت شروع می‌شه. برای هر مهاجمی یکسانه. گلبول‌های سفید میکروب‌ها رو قورت می‌دن؛ التهاب و گاهی تب، که یه بالا رفتنِ کنترل‌شده‌ی دماست، به دفاع کمک می‌کنن. حافظه‌ای نمی‌سازه.
آروم و هدف‌دار (اکتسابی)
چند روز طول می‌کشه، دفعه‌ی اول حدود یک تا دو هفته. سلول‌های B برای یه میکروب آنتی‌بادی می‌سازن؛ سلول‌های T هماهنگ می‌کنن و سلول‌های آلوده رو می‌کشن. حافظه به جا می‌ذاره، پس دفعه‌ی بعد سریع‌تره.
خودت رو امتحان کن
آنتی‌بیوتیک برای سرماخوردگی درمان خوبیه، چون سرماخوردگی رو ویروس ایجاد می‌کنه.
جواب رو ببین
نادرست
غلطه. آنتی‌بیوتیک‌ها روی باکتری اثر می‌کنن، نه ویروس، پس برای سرماخوردگی یا آنفولانزا کمکی نمی‌کنن. پزشک تصمیم می‌گیره کِی لازمن؛ مصرفشون وقتی لازم نیست کمک می‌کنه باکتری‌ها بهشون مقاوم بشن.
خودت رو امتحان کن
هر دفاع رو تو لایه‌ی خودش بذار
- پوست
- اسید معده
- گلبول‌های سفیدی که میکروب قورت می‌دن
- التهابِ دور یه بریدگی
- آنتی‌بادی برای یه میکروب
- سلول‌های حافظه
جواب رو ببین
سد: پوست, اسید معده
سریع، عمومی: گلبول‌های سفیدی که میکروب قورت می‌دن, التهابِ دور یه بریدگی
آروم، هدف‌دار: آنتی‌بادی برای یه میکروب, سلول‌های حافظه
مرور درس
- سدهایی مثل پوست، مخاط، اسید معده و اشک جلوی بیشتر میکروب‌ها رو می‌گیرن.
- پاسخ سریع و عمومی تو چند ساعت شروع می‌شه: گلبول‌های سفید مهاجم‌ها رو قورت می‌دن، و التهاب خون و سلول بیشتری به اون نقطه میاره.
- پاسخ هدف‌دار دفعه‌ی اول حدود یک تا دو هفته طول می‌کشه: سلول‌های B آنتی‌بادی‌هایی می‌سازن که به یه میکروب مشخص می‌چسبن.
- سلول‌های حافظه بعدش می‌مونن، پس پاسخ بعدی به همون میکروب سریع‌تر و قوی‌تره. واکسن‌ها این حافظه رو بدون بیماری می‌سازن.
- آنتی‌بیوتیک روی باکتری اثر می‌کنه نه ویروس؛ حساسیت یعنی واکنش بیش از حدِ سیستم ایمنی به یه چیز بی‌خطر.