پث‌وایز

شناخت سازوکار بدن انسان به زبان سادهدرس ۸ از ۱۲

کلیه‌ها: پالایشگاه و صافی‌های خون

چگونگی تصفیهٔ روزانه و مکرر تمام حجم خون توسط دو اندام مشت‌مانند، بازجذب مواد حیاتی، و دفع پسماندها در قالب ادرار.

چیزی که از این درس می‌بری

  • دو کلیه به اندازهٔ مشت دست، هر یک واجد یک میلیون نفرون هستند و در حالت استراحت یک‌پنجم برون‌ده قلبی را تصفیه می‌کنند.
  • تراوش: فشار خون آب و مولکول‌های ریز را از گلومرول خارج می‌کند؛ سلول‌ها و پروتئین‌های درشت در بستر خون باقی می‌مانند.
  • بازجذب: از ۱۸۰ لیتر مایع فیلترشده در روز، بیش از ۹۹ درصد بازجذب می‌شود و تنها ۱ تا ۲ لیتر ادرار دفع می‌گردد.
فهرست این درس۵
  1. دو اندام لوبیایی‌شکل، هر یک با یک میلیون واحد تصفیه
  2. مراحل عملکرد یک نفرون از آغاز تا پایان
  3. اوره (Urea)
  4. تنظیم هوشمندانهٔ حجم آب بازجذب‌شده توسط کلیه‌ها
  5. مرور این درس

۰۱دو پالایشگاه زیستی

دو اندام لوبیایی‌شکل، هر یک با یک میلیون واحد تصفیه

انسان دارای دو کلیه است؛ اندام‌هایی لوبیایی‌شکل به اندازهٔ مشت دست که در بخش پشتی شکم، درست زیر دنده‌ها و در دو سوی ستون فقرات جای گرفته‌اند. در حالت استراحت، تقریباً یک‌پنجم از کل برون‌ده خون قلب به کلیه‌ها سرازیر می‌شود. درون هر کلیه حدود یک میلیون واحد میکروسکوپی تصفیه به نام نفرون (Nephron) وجود دارد. هر نفرون با یک کلافهٔ مویرگی فشرده به نام گلومرول (Glomerulus) آغاز می‌شود که به لوله‌ای دراز و پیچ‌درپیچ متصل است.

بسیاری از افراد با یک کلیه به زندگی سالم و طبیعی خود ادامه می‌دهند (مثلاً پس از اهدای کلیه)؛ زیرا یک کلیهٔ منفرد می‌تواند بخش عمدهٔ بار تصفیهٔ هر دو کلیه را بر دوش کشد.

خودت رو امتحان کنسؤال ۱ از ۵

هنگامی که خون وارد صافی‌های کلیه می‌شود، کدام جزء به‌طور طبیعی درون خون باقی می‌ماند و فیلتر نمی‌شود؟

  1. آب
  2. املاح معدنی
  3. اوره
  4. گلبول‌های قرمز
جواب رو ببین

گلبول‌های قرمز

کاملاً درست است. سلول‌های خونی و پروتئین‌های درشت بسیار بزرگ‌تر از منافذ صافی هستند و درون خون باقی می‌مانند. در مقابل، آب، نمک‌ها، گلوکز و اوره به اندازهٔ کافی کوچکند تا از منافذ عبور داده شوند.

قدم‌به‌قدم ببین

  1. نمای ساختاری یک کلیه و یکی از نفرون‌های آن
    ۱/۴نمای ساختاری یک کلیه و یکی از نفرون‌های آن

    در سمت چپ ساختار کلیه را می‌بینید: سرخرگ کلیوی (نارنجی) خون را وارد کرده، سیاهرگ (آبی) خون تصفیه‌شده را خارج می‌کند، و لوله‌ای باریک (میزنای) به سوی مثانه امتداد می‌یابد. در سمت راست، یکی از یک میلیون نفرون نمایش داده شده است: خون وارد کلافهٔ مویرگی گلومرول می‌شود که به لولهٔ پیچ‌درپیچ متصل است و یک مویرگ بازجذب‌کننده در کنار آن امتداد دارد.

  2. تصفیه (تراوش): خروج ریزمولکول‌ها بر اثر فشار خون
    ۲/۴تصفیه (تراوش): خروج ریزمولکول‌ها بر اثر فشار خون

    در کلافهٔ گلومرول، فشار بالای خون مولکول‌های ریز را از بستر رگ به درون لوله می‌راند: آب (نقطه‌های آبی)، گلوکز (سفید) و اوره (حلقه‌های نارنجی). سلول‌های خونی (دیسک‌های درشت نارنجی) و پروتئین‌ها (بنفش) بزرگ‌تر از منافذند و در خون می‌مانند. در مجموعِ دو کلیه، روزانه حدود ۱۸۰ لیتر مایع به این شیوه پالایش می‌شود.

  3. بازجذب: بازپس‌گیری آب و مواد حیاتی
    ۳/۴بازجذب: بازپس‌گیری آب و مواد حیاتی

    در امتداد لولهٔ نفرون، بدن مواد ارزشمند را مجدداً جذب می‌کند: بخش اعظم آب و تمام مولکول‌های سفید گلوکز همراه با بیشتر نمک‌ها از لوله خارج شده و وارد مویرگ‌های مجاور می‌شوند. حلقه‌های نارنجی اوره همراه با اندکی آب درون لوله باقی می‌مانند تا دفع شوند.

  4. تراز روزانه: ۱۸۰ لیتر مایع تصفیه‌شده در برابر ۱٫۵ لیتر ادرار
    ۴/۴تراز روزانه: ۱۸۰ لیتر مایع تصفیه‌شده در برابر ۱٫۵ لیتر ادرار

    دو ستون مقایسه‌ای عملکرد یک روز کامل را نشان می‌دهند: حدود ۱۸۰ لیتر مایع تراوش‌شده (ستون بلند آبی) در برابر تنها ۱٫۵ لیتر ادرار خروجی (ستون کوتاه نارنجی). اوره و آب اضافی از طریق میزنای به مثانه ریخته و مثانه را پر می‌کنند.

خودت رو امتحان کنسؤال ۲ از ۵

کلیه‌ها در شبانه‌روز حدود ۱۸۰ لیتر مایع را فیلتر می‌کنند. چه حجمی از این مایع به‌صورت ادرار از بدن دفع می‌شود؟

  1. حدود ۹۰ لیتر (نیمی از حجم تصفیه‌شده)
  2. حدود ۱ تا ۲ لیتر
  3. حدود ۱۸ لیتر (یک‌دهم حجم فیلترشده)
  4. تمام ۱۸۰ لیتر در طول شبانه‌روز
جواب رو ببین

حدود ۱ تا ۲ لیتر

کاملاً درست است. تنها حدود ۱ تا ۲ لیتر در روز دفع می‌شود. تقریباً تمام آب و املاح تصفیه‌شده و ۱۰۰ درصد گلوکز، مجدداً توسط لوله‌های کلیوی بازجذب شده و به خون بازمی‌گردند.

۰۲قدم‌به‌قدم

مراحل عملکرد یک نفرون از آغاز تا پایان

  1. تراوش (فیلتراسیون)

    در گلومرول، فشار خون آب و ریزمولکول‌ها (املاح، گلوکز، اوره) را به درون لوله می‌راند؛ سلول‌های خونی و پروتئین‌های درشت در رگ باقی می‌مانند.

  2. بازجذب انتخابی

    در امتداد لولهٔ نفرون، بدن بیش از ۹۹ درصد آب، تمام گلوکز (در حالت سلامت) و اغلب نمک‌های معدنی را مجدداً به خون بازمی‌گرداند.

  3. تشکیل ادرار نهایی

    آنچه در لوله باقی می‌ماند ادرار است: تجمعی از اوره، املاح مازاد، آب اضافی و متابولیت‌های دارویی.

  4. انتقال، ذخیره و دفع

    ادرار از طریق دو مجرای باریک میزنای (Ureter) به مثانه هدایت می‌شود که آن را تا زمان تخلیه ذخیره می‌کند.

اوره (Urea)

اسم · بیوشیمی

فراوردهٔ زائد نیتروژن‌دار اصلی که توسط کلیه‌ها از بستر خون زدوده می‌شود. هنگام تجزیه و سوخت‌وساز پروتئین‌ها، آمونیاک سمی تولید می‌شود؛ کبد برای جلوگیری از مسمومیت، این ماده را به اوره تبدیل می‌کند که در آب خون محلول است و کلیه‌ها آن را تصفیه کرده و همراه ادرار دفع می‌نمایند.

پس از مصرف یک وعده غذای پرپروتئین نظیر مرغ یا عدس، کبد در ساعات بعد اورهٔ بیشتری سنتز می‌کند و کلیه‌ها بار تصفیهٔ بالاتری از این ماده را دفع می‌کنند.

خودت رو امتحان کنسؤال ۳ از ۵

در یک فرد سالم، کلیه‌ها تقریباً تمام گلوکز خارج‌شده در مرحلهٔ تراوش را مجدداً به جریان خون بازمی‌گردانند.

  1. درست
  2. نادرست
جواب رو ببین

درست

درست است. گلوکز سوخت حیاتی سلول‌هاست؛ بنابراین در وضعیت سلامت، ۱۰۰ درصد آن بازجذب شده و هیچ مقداری از آن وارد ادرار نمی‌شود. پدیدار شدن قند در ادرار نشانه‌ای از اختلال (مانند دیابت کنترل‌نشده) است که پزشکان با آزمایش ادرار آن را بررسی می‌کنند.

تنظیم هوشمندانهٔ حجم آب بازجذب‌شده توسط کلیه‌ها

مصرف فراوان آب و مایعات

حجم آب موجود در خون بیش از نیاز سلول‌هاست. کلیه‌ها آب کمتری را بازجذب می‌کنند؛ در نتیجه حجم ادرار افزایش یافته و رنگ آن کاملاً شفاف و کم‌رنگ می‌شود.

تعریق شدید یا کمبود مصرف آب

بدن در وضعیت کم‌آبی قرار دارد. هورمونی به نام ADH (ضدادراری) از مغز ترشح شده و به کلیه‌ها فرمان بازجذب حداکثری آب را می‌دهد؛ در نتیجه حجم ادرار کاهش یافته و رنگ آن زرد تیره و غلیظ می‌شود.

خودت رو امتحان کنسؤال ۴ از ۵

  1. روز شنبه: سینا تمام روز را پشت میز نشسته و مقادیر فراوانی آب نوشیده است. او مکرراً به دستشویی می‌رود و رنگ ادرار او کاملاً روشن و کم‌رنگ است.
  2. روز دوشنبه: سینا در یک بعدازظهر گرم به اسباب‌کشی دوستش کمک می‌کند، به‌شدت عرق می‌ریزد و آب بسیار کمی می‌نوشد. او به‌ندرت نیاز به دفع پیدا می‌کند و رنگ ادرار او زرد تیره است.

کدام اصل فیزیولوژیک تفاوت عملکرد کلیه در این دو روز را توضیح می‌دهد؟

  1. کلیه‌های او در روز شنبه فعالیت بسیار سنگین‌تری انجام داده‌اند
  2. در روز دوشنبه کلیه‌ها آب بیشتری را بازجذب کردند تا اتلاف آب ناشی از تعریق جبران شود
  3. کلیه‌ها در روز دوشنبه روند تصفیهٔ خون را به‌کلی متوقف کردند
  4. ادرار تیره نشان‌دهندهٔ آلودگی آب مصرفی در روز دوشنبه بوده است
جواب رو ببین

در روز دوشنبه کلیه‌ها آب بیشتری را بازجذب کردند تا اتلاف آب ناشی از تعریق جبران شود

کاملاً درست است. تصفیهٔ خون متوقف نشده، بلکه میزان بازجذب آب تغییر کرده است. در شرایط کم‌آبی، ترشح هورمون ADH افزایش یافته و کلیه‌ها آب بیشتری را به خون برگردانده‌اند؛ بنابراین ادرار خروجی غلیظ‌تر و تیره‌تر شده است.

خودت رو امتحان کنسؤال ۵ از ۵

سرنوشت هر یک از موارد زیر را در یک نفرون سالم مشخص کنید

هرگز فیلتر نمی‌شود: ماندن در خونفیلتر می‌شود، سپس بازجذب می‌گرددهمراه ادرار دفع می‌شود

  • گلبول‌های قرمز خون
  • پروتئین‌های بزرگ پلاسما
  • گلوکز
  • بخش اعظم آب
  • اوره
  • املاح مازاد
جواب رو ببین

هرگز فیلتر نمی‌شود: ماندن در خون: گلبول‌های قرمز خون, پروتئین‌های بزرگ پلاسما

فیلتر می‌شود، سپس بازجذب می‌گردد: گلوکز, بخش اعظم آب

همراه ادرار دفع می‌شود: اوره, املاح مازاد

۰۵جمع‌بندی

مرور این درس

  • دو کلیه به اندازهٔ مشت دست، هر یک واجد یک میلیون نفرون هستند و در حالت استراحت یک‌پنجم برون‌ده قلبی را تصفیه می‌کنند.
  • تراوش: فشار خون آب و مولکول‌های ریز را از گلومرول خارج می‌کند؛ سلول‌ها و پروتئین‌های درشت در بستر خون باقی می‌مانند.
  • بازجذب: از ۱۸۰ لیتر مایع فیلترشده در روز، بیش از ۹۹ درصد بازجذب می‌شود و تنها ۱ تا ۲ لیتر ادرار دفع می‌گردد.
  • ادرار پسماندهای اوره، نمک‌های اضافی و آب مازاد را خارج می‌کند؛ ادرار فراوردهٔ پالایش خون است، نه مسیر مستقیم نوشیدنی‌ها.
  • هورمون ADH میزان نگهداری آب در کلیه را تنظیم می‌کند: تعریق شدید موجب ترشح بیشتر ADH و تولید ادرار کمتر و تیره‌تر می‌شود.

به سبک خودت یادش بگیر.

توی اپ از یادآی بخواه این درس رو ساده‌تر توضیح بده، از زندگی خودت مثال بزنه یا عمیق‌تر بره. بعد یه مسیر کامل دور هدف خودت بساز.

Cafe Bazaar Myket توی اپ شخصی‌سازیش کن