کلیه‌ها: صافی‌های خونت (Kidneys)
دو تا اندام به اندازه‌ی یه مشت چطور روزی چندین بار کل خونت رو صاف می‌کنن، چیزهایی که لازم داری رو نگه می‌دارن و بقیه رو به‌شکل ادرار بیرون می‌فرستن.
دو تا صافی
دو تا اندام لوبیایی، هر کدوم یه میلیون صافی
تو دو تا کلیه داری، لوبیایی‌شکل و هر کدوم تقریباً اندازه‌ی یه مشت، پشت شکمت درست زیر دنده‌ها، یکی این‌ور ستون مهره‌ها و یکی اون‌ور. موقع استراحت، حدود یک‌پنجمِ کل خونی که قلبت پمپ می‌کنه به این دو تا می‌رسه. هر کلیه تقریباً یه میلیون واحد صافیِ ریز داره به اسم نفرون (nephron). هر نفرون با یه گلوله‌ی کوچیک از مویرگ‌ها شروع می‌شه، به اسم گلومرول (glomerulus)، که به یه لوله‌ی دراز و پیچ‌دار وصله.
خیلی‌ها فقط با یه کلیه زندگی سالمی دارن، مثلاً بعد از اهدای اون یکی: یه کلیه می‌تونه بیشترِ کارِ دو تا رو به عهده بگیره.
خودت رو امتحان کن
خون به یه صافیِ کلیه می‌رسه. کدوم‌یکی از این‌ها معمولاً تو خون می‌مونه و صاف نمی‌شه بیرون؟
- آب
- نمک
- اوره
- گلبول‌های قرمز
جواب رو ببین
گلبول‌های قرمز
درسته. سلول‌های خونی و پروتئین‌های بزرگ درشت‌تر از اونن که از صافی رد بشن، پس تو خون می‌مونن. آب و نمک و گلوکز و اوره اون‌قدر کوچیکن که فشار از صافی ردشون کنه.
قدم‌به‌قدم ببین
یه کلیه و یکی از نفرون‌هاش سمت چپ یه کلیه‌ست: یه سرخرگ (نارنجی) خون رو میاره تو، یه سیاهرگ (آبی) می‌برتش بیرون، و یه لوله‌ی باریک می‌ره پایین تا مثانه، که هنوز خالیه. خونِ کم‌اکسیژنِ واقعی قرمز تیره‌ست، نه آبی. سمت راست یکی از حدود یه میلیون نفرونشه: خون وارد یه گلوله‌ی ریز از مویرگ‌ها می‌شه، همون گلومرول، که به یه لوله‌ی دراز و پیچ‌دار باز می‌شه و یه رگ خونی هم کنارش پایین می‌ره.
صاف شدن: چیزهای کوچیک هُل داده می‌شن بیرون تو گلومرول، فشار خون چیزهای کوچیک رو از خون هُل می‌ده تو لوله: آب (نقطه‌های آبی)، گلوکز (سفید) و اوره (حلقه‌های نارنجی). سلول‌های خونی (دایره‌های نارنجیِ درشت) و پروتئین‌ها (بنفش روشن) درشت‌تر از اونن که رد بشن، پس تو خون می‌مونن. تو دو تا کلیه روی هم، روزی حدود ۱۸۰ لیتر مایع این‌طوری صاف می‌شه.
بازجذب: پس گرفتن چیزهایی که لازم داری در طول لوله، بدن چیزهایی که هنوز لازم داره رو پس می‌گیره: بیشترِ نقطه‌های آبیِ آب و همه‌ی نقطه‌های سفیدِ گلوکز از لوله می‌رن تو رگ خونیِ کنارش، همراه بیشترِ نمک‌ها. حلقه‌های نارنجیِ اوره با فقط یه ذره آب تو لوله می‌مونن و به‌سمت بیرون می‌رن.
۱۸۰ لیتر صاف‌شده، ۱٫۵ لیتر ادرار این دو تا نوار یه روز کامل رو مقایسه می‌کنن: حدود ۱۸۰ لیتر صاف‌شده (نوار بلند آبی) در برابر فقط حدود ۱٫۵ لیتر که به‌شکل ادرار بیرون می‌ره (نوار نارنجیِ خیلی کوتاه). اوره و یه ذره آب از لوله‌ی آخر پایین می‌رن، و مثانه‌ی سمت چپ آروم‌آروم پر می‌شه.
خودت رو امتحان کن
کلیه‌هات روزی حدود ۱۸۰ لیتر مایع رو صاف می‌کنن. تقریباً چقدرش به‌شکل ادرار بیرون می‌ره؟
- حدود ۹۰ لیتر، یعنی نصفش
- حدود ۱ تا ۲ لیتر
- حدود ۱۸ لیتر، یعنی یک‌دهمش
- همه‌ی ۱۸۰ لیتر، در طول روز
جواب رو ببین
حدود ۱ تا ۲ لیتر
درسته. فقط حدود ۱ تا ۲ لیتر در روز. تقریباً همه‌ی چیزی که صاف شده، یعنی تقریباً همه‌ی آب، همه‌ی گلوکز و بیشترِ نمک‌ها، به خون برمی‌گرده.
یه نفرون، از اول تا آخر
- صاف کردن
تو گلومرول، فشار، آب و مولکول‌های کوچیک (نمک، گلوکز، اوره) رو از خون بیرون می‌فرسته. سلول‌ها و پروتئین‌های بزرگ می‌مونن.
- پس گرفتن
در طول لوله، بدن تقریباً همه‌ی آب، همه‌ی گلوکز (تو آدم سالم) و بیشترِ نمک‌ها رو دوباره جذب می‌کنه.
- باقی رو ول کردن
چیزی که تو لوله می‌مونه ادراره: اوره، نمک اضافه، آب اضافه، و ردِ بعضی داروها.
- نگه داشتن و خالی کردن
ادرار از دو تا لوله‌ی باریک به اسم میزنای (ureter) پایین می‌ره تو مثانه، که نگهش می‌داره تا خالیش کنی.
اوره (Urea)
اصلی‌ترین زباله‌ای که کلیه‌هات دفع می‌کنن. وقتی بدنت پروتئین رو تجزیه می‌کنه، نیتروژنی که باقی می‌مونه اگه جمع بشه مضره، پس کبد اون رو تبدیل به اوره می‌کنه، که تو خون حل می‌شه و کلیه‌ها صافش می‌کنن و می‌فرستنش تو ادرار.
بعد از یه وعده‌ی پرپروتئین مثل مرغ یا عدس، کبدت تو چند ساعت بعدش اوره‌ی بیشتری می‌سازه، و کلیه‌هات باید مقدار بیشتری ازش رو دفع کنن.
خودت رو امتحان کن
تو یه آدم سالم، کلیه‌ها تقریباً همه‌ی گلوکزی که از خون صاف می‌کنن رو پس می‌گیرن.
جواب رو ببین
درست
درسته. گلوکز سوختیه که سلول‌هات لازم دارن، پس تو آدم سالم همه‌ش در طول لوله دوباره جذب می‌شه و هیچی ازش تو ادرار از دست نمی‌ره. اگه گلوکز تو ادرار پیدا بشه نشونه‌ی اینه که یه چیزی درست کار نمی‌کنه؛ برای همینه که پزشک‌ها آزمایشش می‌کنن.
کلیه‌ها تنظیم می‌کنن چقدر آب نگه دارن
زیاد آب می‌خوری
تو خونت بیشتر از نیازت آب هست. کلیه‌ها کمتر پسش می‌گیرن، پس ادرار بیشتر و کم‌رنگ‌تر می‌سازی.
زیاد عرق می‌کنی یا کم آب می‌خوری
بدنت کم‌آبه. یه هورمون از مغز به اسم ADH به کلیه‌ها می‌گه آب بیشتری پس بگیرن، پس ادرار کمتر و تیره‌تر می‌سازی.
خودت رو امتحان کن
- شنبه: سینا کل روز پشت میز می‌شینه و کلی آب می‌خوره. زیاد دستشویی می‌ره و ادرارش کم‌رنگه.
- دوشنبه: سینا تو یه بعدازظهر گرم به یه دوستش کمک می‌کنه اسباب‌کشی کنه، کلی عرق می‌کنه و تقریباً آب نمی‌خوره. به‌زور دستشویی لازم می‌شه و ادرارش زرد تیره‌ست.
چی بهتر از همه فرق این دو روز رو توضیح می‌ده؟
- کلیه‌هاش شنبه بیشتر کار کردن
- دوشنبه کلیه‌هاش آب بیشتری پس گرفتن تا آبی که با عرق از دست داده بود جبران بشه
- دوشنبه کلیه‌هاش صاف کردن خون رو متوقف کردن
- ادرار تیره یعنی آبی که دوشنبه خورده کثیف بوده
جواب رو ببین
دوشنبه کلیه‌هاش آب بیشتری پس گرفتن تا آبی که با عرق از دست داده بود جبران بشه
درسته. صاف کردن متوقف نشد؛ چیزی که عوض شد این بود که چقدر آب پس گرفته شد. وقتی کم‌آب بود، مغزش ADH بیشتری فرستاد و کلیه‌ها آب بیشتری نگه داشتن، پس ادرار کمتر و تیره‌تری موند.
خودت رو امتحان کن
هر مورد رو بر اساس اینکه معمولاً تو یه نفرون چه اتفاقی براش می‌افته دسته‌بندی کن
- گلبول‌های قرمز
- پروتئین‌های بزرگ
- گلوکز
- بیشترِ آب
- اوره
- نمکِ اضافه
جواب رو ببین
اصلاً صاف نمی‌شه: تو خون می‌مونه: گلبول‌های قرمز, پروتئین‌های بزرگ
صاف می‌شه، بعد پس گرفته می‌شه: گلوکز, بیشترِ آب
با ادرار بیرون می‌ره: اوره, نمکِ اضافه
مرور درس
- دو تا کلیه‌ی هم‌اندازه‌ی مشت، هر کدوم تقریباً یه میلیون نفرون دارن، و موقع استراحت حدود یک‌پنجمِ خونی که قلب پمپ می‌کنه بهشون می‌رسه.
- صاف شدن: فشار، آب و مولکول‌های کوچیک رو از خون بیرون می‌فرسته؛ سلول‌ها و پروتئین‌های بزرگ می‌مونن.
- بازجذب: از حدود ۱۸۰ لیتری که روزانه صاف می‌شه، تقریباً همه‌ش پس گرفته می‌شه، پس فقط حدود ۱ تا ۲ لیتر به‌شکل ادرار بیرون می‌ره.
- ادرار اوره و نمک و آب اضافه رو می‌بره. ادرار از خون ساخته می‌شه، نه مستقیم از چیزی که می‌نوشی.
- یه هورمون از مغز به اسم ADH تعیین می‌کنه کلیه‌ها چقدر آب نگه دارن: زیاد عرق کنی، ادرار کمتر و تیره‌تری می‌سازی.