چیزی که از این درس میبری
- حجم خون یک فرد بالغ حدود ۵ لیتر است: تقریباً ۵۵ درصد پلاسما و ۴۵ درصد عناصر سلولی.
- گلبولهای قرمز با پروتئین آهندار هموگلوبین اکسیژن را حمل میکنند؛ گلبولهای سفید وظیفهٔ ایمنی دارند و پلاکتها لختهٔ خون را تشکیل میدهند.
- سرخرگها خون پرفشار را از قلب دور میکنند؛ سیاهرگها خون را در فشاری اندک و به یاری دریچههای یکطرفه و انقباض عضلات اندامها به قلب بازمیگردانند.
فهرست این درس۶
۰۱ترکیب زیستی خون
حدود ۵ لیتر، با سهمی بیش از نیمی مایع
پیکر یک فرد بالغ بهطور میانگین حدود ۵ لیتر خون دارد (معمولاً بین ۴٫۵ تا ۵٫۵ لیتر، که در افراد با جثهٔ کوچکتر کمتر است). حدود ۵۵ درصد از حجم خون پلاسما است؛ مایعی کاهیرنگ که بخش عمدهٔ آن را آب تشکیل داده و حامل مواد محلول چون گلوکز، الکترولیتها، پروتئینها، هورمونها، دیاکسید کربن و مواد زائد نیتروژندار است. ۴۵ درصد باقیمانده عناصر سلولی هستند؛ که تقریباً تمام آن را گلبولهای قرمز تشکیل میدهند و سهم اندکی نیز به گلبولهای سفید و پلاکتها اختصاص دارد.
اگر لولهای حاوی خون را در دستگاه سانتریفیوژ آزمایشگاه قرار دهید، به سه لایه تفکیک میشود: پلاسمای شفاف کاهیرنگ در بالا، تودهٔ فشرده و قرمزتیرهٔ گلبولهای قرمز در پایین، و لایهٔ بسیار نازک سفیدرنگی موسوم به بافیکوت (حاوی گلبولهای سفید و پلاکتها) در میان آنها.
چهار جزء بنیادین خون
- پلاسما (Plasma): بخش مایع خون که تمام مواد محلول، از گلوکز و پروتئینها گرفته تا هورمونها و گاز CO2 را انتقال میدهد.
- گلبولهای قرمز (Red Blood Cells): مسئول حمل اکسیژن به کمک پروتئین آهندار هموگلوبین. طول عمر هر گلبول قرمز حدود ۱۲۰ روز است.
- گلبولهای سفید (White Blood Cells): مدافعان سیستم ایمنی بدن در برابر عوامل بیماریزا و عفونتها (بررسی تفصیلی در درس ۹).
- پلاکتها (Platelets): قطعات سلولی بسیار کوچک که بلافاصله پس از جراحت و بریدگی تجمع یافته و روند لخته شدن خون را آغاز میکنند.
خودت رو امتحان کنسؤال ۱ از ۵
آرش هنگام خرد کردن پیاز دست خود را میبُرد. کدام جزء از خون او فرایند تشکیل لخته برای بند آوردن خونریزی را آغاز میکند؟
- گلبولهای قرمز
- پلاکتها
- آب موجود در پلاسما
- مولکولهای هموگلوبین
جواب رو ببین
پلاکتها
کاملاً درست است. پلاکتها در محل بریدگی تجمع یافته و آبشار انعقاد خون را برای بستن روزنهٔ رگ آغاز میکنند.
قدمبهقدم ببین

۱/۴دو مدار گردش خون، یک تلمبهٔ مرکزی جریان خون همانند عدد ۸ لاتین از قلب (جعبهٔ مرکزی) عبور میکند: حلقهٔ فوقانی کوتاه به ریهها منتهی میشود و حلقهٔ تحتانی بلند به بافتهای سراسر بدن میرود، جایی که شبکهٔ زیگزاگی پایینی نمایانگر مویرگهای آن است. سرپیکانها راستای جریان پیوستهٔ خون را مشخص میکنند.

۲/۴سرخرگها: هدایت پرفشار خون به خارج از قلب مسیر خروجی حلقهٔ عمومی ضخیم و نارنجیرنگ میشود: یک سرخرگ (شریان با نماد A) که خون غنی از اکسیژن را با فشار بالا از قلب دور میکند. این سرخرگ شاخهشاخه شده و در نهایت به عروق بسیار ظریف شبکهٔ مویرگی ختم میگردد.

۳/۴مویرگها: کانون اصلی تبادل و تحویل مواد کادر گوشهٔ چپ، نمای میکروسکوپی یک مویرگ منفرد (مربع کوچک روی شبکه) را نشان میدهد. دیوارهٔ مویرگ تنها به ضخامت یک سلول است؛ بنابراین اکسیژن (O2) بهسادگی به سه سلول مجاور تحویل داده شده و دیاکسید کربن (CO2) وارد خون میشود. در امتداد مویرگ، رنگ خون از نارنجی (پراکسیژن) تدریجاً به آبی (کماکسیژن) تغییر مییابد.

۴/۴سیاهرگها خون را بازمیگردانند؛ ریهها آن را اکسیژندار میکنند مسیر بازگشت به رنگ آبی درمیآید: یک سیاهرگ (ورید با نماد V) مجهز به دریچههای یکطرفهٔ پیکانی که خون را به سوی قلب بازمیگرداند. از آنجا خون کماکسیژن وارد مدار ریهها شده و پس از اکسیژنگیری، با رنگ نارنجی بازمیگردد. نقطهها اکنون در کل شکل ۸ در گردشند: جریان پیوستهای معادل حدود ۵ لیتر در دقیقه در حالت استراحت.
خودت رو امتحان کنسؤال ۲ از ۵
با توجه به پویانمایی، خروج واقعی اکسیژن و مواد غذایی از بستر خون و تحویل آن به سلولها در کدام بخش رخ میدهد؟
- درون سرخرگها، در جایی که فشار خون بسیار بالاست
- درون مویرگها، از خلال دیوارهای نازک به ضخامت یک سلول
- درون سیاهرگها، در مسیر بازگشت به قلب
- در حفرات درونی قلب، پیش از پمپاژ خون به بیرون
جواب رو ببین
درون مویرگها، از خلال دیوارهای نازک به ضخامت یک سلول
کاملاً درست است. سرخرگها و سیاهرگها لولههای هدایت سریع مواد هستند؛ در حالی که مویرگها کوچههای باریکیاند که تبادل زیستی در آنها رخ میدهد. تقریباً تمام سلولهای بدن در مجاورت یک مویرگ جای دارند.
سرخرگها (شریانها) و سیاهرگها (وریدها)
سرخرگها (Arteries)
خون را از قلب دور میکنند.
دارای دیوارههای ضخیم، عضلانی و بسیار الاستیک (کشسان) هستند و فشار خون در آنها بالاست. با هر انقباض بطنی دیوارهٔ آنها کش میآید و این انبساط موجی همان نبضی است که در مچ دست لمس میکنید.
سیاهرگها (Veins)
خون را به قلب بازمیگردانند.
دیوارههای نازکتری دارند و فشار خون درون آنها ناچیز است. وجود دریچههای یکطرفه (لانهکبوتری) مانع از پسزدن خون به عقب میشود؛ هنگام راه رفتن نیز انقباض عضلات ساق پا سیاهرگها را فشرده کرده و خون را به سوی بالا میراند.
۰۴یک اشتباه رایج علمی
نامگذاری عروق بر پایهٔ جهت جریان است، نه غلظت اکسیژن
شاید تصور کنید سرخرگها همواره حامل خون روشن و پراکسیژن و سیاهرگها حامل خون کماکسیژن هستند. این گزاره در اغلب نقاط بدن صادق است، اما تعریف علمی آن نیست. سرخرگ هر رگی است که خون را از قلب خارج میکند، و سیاهرگ رگی است که خون را به قلب بازمیگرداند. بر همین مبنا، سرخرگ ریوی (شریان ششی) خون کماکسیژن را از قلب به ریهها میبرد، و سیاهرگهای ریوی (وریدهای ششی) خون غنی از اکسیژن را از ریهها به قلب بازمیگردانند.
در شکل مدار گردش خون، رگی که به سمت ریهها صعود میکرد آبیرنگ بود، اما نام آن «سرخرگ ریوی» است؛ زیرا خون را از قلب بیرون میبرد.
خودت رو امتحان کنسؤال ۳ از ۵
تمام سرخرگهای موجود در بدن انسان، خونی سرشار از اکسیژن حمل میکنند.
- درست
- نادرست
جواب رو ببین
نادرست
نادرست است. سرخرگ ریوی خون تیره و کماکسیژن را از بطن راست قلب به ریهها منتقل میکند. معیار تعریف سرخرگ جهت حرکت جریان (خروج از قلب) است، نه میزان اکسیژن محتوای آن.
۰۵دو مؤلفهٔ حیاتی
تفسیر فشار خون: مفهوم ۱۲۰ روی ۸۰ میلیمتر جیوه
فشار خون به معنای نیروی فشاری است که خون به دیوارهٔ سرخرگها وارد میآورد و با واحد میلیمتر جیوه (mmHg) سنجیده میشود. این شاخص بهصورت دو رقم گزارش میگردد: عدد نخست یا بالاتر، فشار سیستولیک (انقباضی) است که نمایانگر حداکثر فشار هنگام انقباض و پمپاژ بطنهاست. عدد دوم یا پایینتر، فشار دیاستولیک (انبساطی) است که فشار در زمان استراحت قلب و پر شدن مجدد حفرات را نشان میدهد. در بزرگسالان، مقادیری که بهطور مداوم بالاتر از ۱۳۰/۸۰ (راهنمای انجمن قلب آمریکا) یا ۱۴۰/۹۰ (معیار سازمان جهانی بهداشت) باقی بمانند پرفشاری خون تلقی میشوند؛ هرچند تشخیص بالینی صرفاً توسط پزشک و پس از چند نوبت سنجش دقیق انجام میگیرد.
پرفشاری خون اغلب تا سالها هیچ علامت هشداردهندهای ایجاد نمیکند؛ دقیقاً به همین دلیل است که سنجش منظم آن در معاینات دورهای ضروری است.
خودت رو امتحان کنسؤال ۴ از ۵
در قرائت فشار خون با مقدار ۱۲۰ روی ۸۰ میلیمتر جیوه، عدد ۱۲۰ بیانگر چیست؟
- فشار خون در دیوارهٔ سرخرگها هنگام انقباض بطنی قلب
- فشار خون در سرخرگها در فاز استراحت میان دو ضربان
- تعداد کل ضربانهای قلب در بازهٔ دو دقیقهای
- حجم خون پمپاژشده در هر تپش بر حسب میلیلیتر
جواب رو ببین
فشار خون در دیوارهٔ سرخرگها هنگام انقباض بطنی قلب
کاملاً درست است. عدد بالایی (سیستولیک) نشاندهندهٔ اوج فشار خون در شریانها در لحظهٔ انقباض و پمپاژ بطنها است؛ عدد پایینی (دیاستولیک) فشار در فاز استراحت میان دو تپش را مشخص میکند.
خودت رو امتحان کنسؤال ۵ از ۵
هر یک از اجزای شبکهٔ عروقی و خونی را به وظیفهٔ اختصاصی آن متصل کنید
- سرخرگ (شریان)
- مویرگ
- سیاهرگ (ورید)
- گلبول قرمز
جواب رو ببین
- سرخرگ (شریان) → هدایت خون با فشار بالا به خارج از قلب
- مویرگ → دیوارهٔ تکسلولی جهت تبادل گازها، مواد مغذی و پسماندها
- سیاهرگ (ورید) → بازگرداندن خون به قلب با کمک دریچههای یکطرفه
- گلبول قرمز → انتقال اکسیژن با اتکا به پروتئین هموگلوبین
۰۶جمعبندی
مرور این درس
- حجم خون یک فرد بالغ حدود ۵ لیتر است: تقریباً ۵۵ درصد پلاسما و ۴۵ درصد عناصر سلولی.
- گلبولهای قرمز با پروتئین آهندار هموگلوبین اکسیژن را حمل میکنند؛ گلبولهای سفید وظیفهٔ ایمنی دارند و پلاکتها لختهٔ خون را تشکیل میدهند.
- سرخرگها خون پرفشار را از قلب دور میکنند؛ سیاهرگها خون را در فشاری اندک و به یاری دریچههای یکطرفه و انقباض عضلات اندامها به قلب بازمیگردانند.
- مویرگها با دیوارهای به ضخامت یک سلول، تنها بستر حقیقی تبادل اکسیژن، مواد مغذی و جمعآوری CO2 و مواد زائد از بافتها هستند.
- نامگذاری عروق بر اساس جهت جریان است نه میزان اکسیژن (سرخرگ ریوی حامل خون کماکسیژن است). فشار خون ۱۲۰/۸۰ نمایانگر نسبت فشار انقباضی به فشار استراحت است.
به سبک خودت یادش بگیر.
توی اپ از یادآی بخواه این درس رو سادهتر توضیح بده، از زندگی خودت مثال بزنه یا عمیقتر بره. بعد یه مسیر کامل دور هدف خودت بساز.