چیزی که از این درس میبری
- نورونها پیامها را هدایت میکنند: به شیوهٔ الکتریکی در طول آکسون و به شیوهٔ شیمیایی از طریق ناقلهای عصبی در شکاف سیناپس.
- مغز و نخاع دستگاه عصبی مرکزی را میسازند؛ اعصاب حسی پیامها را به داخل میآورند و اعصاب حرکتی فرامین را به عضلات میرسانند.
- در یک بازتاب نخاعی، فرمان فوراً از نخاع به عضله برمیگردد؛ از این رو دست پیش از احساس درد در مغز عقب کشیده میشود.
فهرست این درس۴
۰۱سلولهای پیامرسان
نورونها: هدایت الکتریکی در طول رشته، انتقال شیمیایی در شکاف سیناپس
سلولهای عصبی را نورون (Neuron) مینامند. هر نورون دارای دندریتها (Dendrites) یعنی شاخههای کوتاهی برای دریافت پیام، یک جسم سلولی برای پردازش دادهها، و یک آکسون (Axon) بلند برای ارسال پیام است. تنها در مغز انسان حدود ۸۶ میلیارد نورون فعال وجود دارد. پیام عصبی در طول آکسون به صورت پالسهای الکتریکی بسیار سریع حرکت میکند. اما نورونها مستقیماً به یکدیگر متصل نیستند؛ بلکه میان هر دو سلول شکاف میکروسکوپی باریکی به نام سیناپس (Synapse) وجود دارد. در این نقطه، پیام به ماهیتی شیمیایی تبدیل میشود: نورون مبدأ ناقلهای عصبی (Neurotransmitters) را ترشح میکند؛ پیامرسانهای شیمیایی که در عرض شکاف شناور شده و گیرندههای نورون بعدی را فعال میسازند.
فیبرهای عصبی سریع پیامها را با سرعتی تا حدود ۱۰۰ متر بر ثانیه یا بیشتر منتقل میکنند، در حالی که فیبرهای آهسته سرعتی در حدود ۱ متر بر ثانیه دارند. به همین دلیل وقتی انگشت پا به جایی برخورد میکند، ابتدا ضربهٔ تیز را در لحظه حس میکنید و اندکی بعد، سوزش و درد مبهم پس از آن آشکار میشود.
خودت رو امتحان کنسؤال ۱ از ۵
یک پیام عصبی به انتهای آکسون یک نورون میرسد. این پیام چگونه از شکاف سیناپس عبور کرده و به سلول بعدی منتقل میشود؟
- به شکل جرقهای الکتریکی از روی شکاف میپرد
- نورون اول پیامرسانهای شیمیایی (ناقلهای عصبی) ترشح میکند که در عرض شکاف منتشر میشوند
- دو نورون به یکدیگر متصل میشوند و سیگنال مستقیماً جریان مییابد
- پیام از طریق جریان خون عمومی به نورون بعدی حمل میشود
جواب رو ببین
نورون اول پیامرسانهای شیمیایی (ناقلهای عصبی) ترشح میکند که در عرض شکاف منتشر میشوند
کاملاً درست است. در محل سیناپس، ماهیت پیام از الکتریکی به شیمیایی دگرگون میشود: ناقلهای عصبی آزاد میشوند، شکاف میکروسکوپی را میپیمایند و نورون پسین را تحریک میکنند؛ سلول دوم نیز مجدداً این محرک را به یک پالس الکتریکی تبدیل مینماید.
قدمبهقدم ببین

۱/۴تماس نوک انگشت با صفحهٔ داغ دست روی صفحهای داغ با برچسب HOT قرار گرفته و گرما از آن ساطع میشود. به محض تماس، گیرندههای حسی نوک انگشت فعال میشوند و نقطهٔ آبی روشن نشاندهندهٔ پیامی است که در طول عصب حسی به سمت نخاع (ستون عمودی در مرکز) حرکت میکند. مغز در بالا و عضلات بازو هنوز خاموش هستند، زیرا پیامی به آنها نرسیده است.

۲/۴رسیدن پیام عصبی به نخاع پیام عصبی به نخاع رسیده است. کادر سمت راست ساختار سیناپس را بزرگنمایی میکند: پایانهٔ آکسون نورون اول ذرات ناقل شیمیایی را آزاد میسازد که با عبور از شکاف سیناپسی نورون بعدی را فعال میکنند. پیام مستقیماً به نورون حرکتی منتقل میشود، بدون آنکه نیاز باشد ابتدا مسیر طولانی تا مغز را طی کند.

۳/۴صدور فرمان بازتابی توسط نخاع فرمان حرکتی جدیدی از نخاع از طریق عصب حرکتی به ماهیچهٔ بازو فرستاده میشود و ماهیچه با انقباض به رنگ نارنجی درمیآید. فلش نتیجه را نشان میدهد: دست بلافاصله از روی صفحهٔ داغ برداشته میشود. کل این چرخه از نوک انگشت به نخاع و سپس به عضله، تنها در کسری از ثانیه انجام میگیرد.

۴/۴درک دیرهنگام پیام توسط مغز همزمان شاخهای از پیام از طریق نخاع به سمت قشر مغز بالا میرود و بخشهای ادراکی مغز روشن میشوند. تازه در این لحظه است که سوختگی به صورت درد احساس میشود. نماد زمان t+ نکتهٔ کلیدی را بازگو میکند: درک درد زمانی رخ میدهد که دست قبلاً عقب کشیده شده است. بازتاب نخاعی پیش از آنکه متوجه آسیب شوید، از شما محافظت کرده است.
خودت رو امتحان کنسؤال ۲ از ۵
کدام گزینه توالی صحیح رویدادها را در قوس بازتابی (Reflex arc) نشان میدهد؟
- مغز ← نخاع ← عصب حرکتی ← ماهیچه ← گیرندهٔ پوستی
- گیرندهٔ پوستی ← مغز ← عصب حرکتی ← ماهیچه
- گیرندهٔ پوستی ← عصب حسی ← نخاع ← عصب حرکتی ← ماهیچه
- ماهیچه ← عصب حرکتی ← نخاع ← عصب حسی ← گیرندهٔ پوستی
جواب رو ببین
گیرندهٔ پوستی ← عصب حسی ← نخاع ← عصب حرکتی ← ماهیچه
کاملاً درست است. این همان مسیر قوس بازتابی است: دریافت توسط گیرنده، انتقال از طریق عصب حسی، پردازش فوری در نخاع و بازگشت فرمان از طریق عصب حرکتی به عضله. مغز از طریق شاخهای موازی و پس از انجام واکنش مطلع میشود.
ساختار سازمانیافتهٔ دستگاه عصبی
- دستگاه عصبی مرکزی (CNS): شامل مغز و نخاع؛ مرکز اصلی تحلیل اطلاعات، پردازش و تصمیمگیری.
- دستگاه عصبی محیطی (PNS): تمام رشتههای عصبی منشعب از مغز و نخاع که به سراسر اندامهای بدن گسترش یافتهاند.
- اعصاب حسی دادهها را از پوست، چشمها، گوشها و اندامهای داخلی به مرکز میآورند. اعصاب حرکتی دستورات را به ماهیچهها و غدد ابلاغ میکنند.
- بازتاب (رفلکس) یک مسیر میانبرِ خودکار و حیاتی از طریق نخاع یا ساقهٔ مغز است؛ پاسخی ناخودآگاه و فوقالعاده سریع برای محافظت از بدن. پلک زدن هنگام نزدیک شدن ناگهانی یک شیء نمونهای دیگر از بازتاب است.
خودت رو امتحان کنسؤال ۳ از ۵
در یک بازتاب محافظتی مانند برداشتن دست از روی جسم داغ، دست تنها پس از آنکه مغز حس درد را ثبت کرد حرکت میکند.
- درست
- نادرست
جواب رو ببین
نادرست
نادرست است. نخاع فرمان انقباض را مستقیماً به ماهیچه صادر میکند؛ بنابراین هنگامی که پیام به مغز میرسد و درد احساس میشود، دست از قبل در حال حرکت بوده است. دور زدن مغز همان عامل سرعت شگفتانگیز بازتابهاست.
۰۳تقسیم وظایف در مغز
بخشهای بنیادین مغز و وظایف هر یک
مُخ (Cerebrum) بزرگترین بخش پرچینوشکنج مغز است که از دو نیمکره تشکیل شده و هر نیمکره دارای چهار لوب اصلی است: لوب پیشانی (Frontal) (برنامهریزی، تصمیمگیری و کنترل حرکات ارادی)، لوب آهیانهای (Parietal) (حس لامسه و درک موقعیت فضایی بدن)، لوب گیجگاهی (Temporal) (شنوایی، زبان و حافظه) و لوب پسسری (Occipital) در عقب سر (بینایی). در بخش خلفی و زیر مخ، مخچه (Cerebellum) جای دارد که مسئول تعادل و هماهنگی روان حرکات است. ساقهٔ مغز (Brainstem) که پیونددهندهٔ مغز به نخاع است، عملکردهای حیاتی خودکار مانند تنفس و ضربان قلب را هدایت میکند و همان بخشی است که با سنجش دیاکسید کربن، ریتم تنفس را تنظیم مینماید (درس ۶).
هنگام دویدن برای رسیدن به اتوبوس: لوب پسسری اتوبوس را میبیند، لوب پیشانی تصمیم به دویدن میگیرد، مخچه تعادل گامها را برای نیفتادن روی جدول خیابان حفظ میکند و ساقهٔ مغز ضربان قلب و تنفس را هماهنگ میسازد؛ همگی در کسری از ثانیه و به شکل همزمان.
خودت رو امتحان کنسؤال ۴ از ۵
ما انسانها تنها از حدود ۱۰ درصد از توانایی مغزمان استفاده میکنیم.
- درست
- نادرست
جواب رو ببین
نادرست
نادرست است؛ این باور یک باور عامیانه و افسانهٔ علمی است. تصویربرداریهای پیشرفتهٔ پزشکی نشان میدهند که در طول شبانهروز تقریباً تمامی بخشهای مغز فعال هستند؛ بخشهای گوناگون در زمانهای مختلف شدت فعالیت متفاوتی دارند، اما هیچ ناحیهٔ ۹۰ درصدی بدون استفاده و خاموش در مغز وجود ندارد.
خودت رو امتحان کنسؤال ۵ از ۵
هر یک از بخشهای مغز را به وظیفهٔ اصلی آن متصل کنید
- لوب پیشانی
- لوب پسسری
- مخچه
- ساقهٔ مغز
جواب رو ببین
- لوب پیشانی → برنامهریزی و تصمیمگیری
- لوب پسسری → پردازش بینایی
- مخچه → حفظ تعادل و هماهنگی حرکتی
- ساقهٔ مغز → تنظیم تنفس و ضربان قلب
۰۴جمعبندی
مرور نکات کلیدی درس
- نورونها پیامها را هدایت میکنند: به شیوهٔ الکتریکی در طول آکسون و به شیوهٔ شیمیایی از طریق ناقلهای عصبی در شکاف سیناپس.
- مغز و نخاع دستگاه عصبی مرکزی را میسازند؛ اعصاب حسی پیامها را به داخل میآورند و اعصاب حرکتی فرامین را به عضلات میرسانند.
- در یک بازتاب نخاعی، فرمان فوراً از نخاع به عضله برمیگردد؛ از این رو دست پیش از احساس درد در مغز عقب کشیده میشود.
- مخ مسئول ادراک، تفکر و اراده است؛ مخچه تعادل را حفظ میکند و ساقهٔ مغز ریتمهای حیاتی تنفس و گردش خون را اداره مینماید.
- مغز با وجود سهم ۲ درصدی از وزن بدن، ۲۰ درصد انرژی استراحت را میسوزاند و بر خلاف باورهای رایج، تمام بخشهای آن در خدمت زندگی ما فعال هستند.
به سبک خودت یادش بگیر.
توی اپ از یادآی بخواه این درس رو سادهتر توضیح بده، از زندگی خودت مثال بزنه یا عمیقتر بره. بعد یه مسیر کامل دور هدف خودت بساز.