پث‌وایز

فلسفه برای زندگی روزمرهدرس ۴ از ۱۲

مکتب رواقی: مرز میان آنچه در اختیار توست و آنچه نیست

نگرانی‌هایت را به دو ساحت «در اختیار من» و «خارج از کنترل من» تفکیک کن، داوری‌های ذهنی عامل اضطراب را شناسایی نما، و از دو تمرین کهن رواقی برای مواجهه با روزهای سخت بهره بگیر.

چیزی که از این درس می‌بری

  • اپیکتتوس جهان را به دو ساحت تقسیم کرد: آنچه در کنترل ماست (داوری‌ها و اراده) و آنچه خارج از اراده‌ی ماست (عالم بیرون).
  • رنج و آشفتگی روانی ما نه از خود حوادث، بلکه از داوری‌ها و داستان‌هایی ناشی می‌شود که ذهنمان به حوادث می‌افزاید.
  • همچون کمانداری متعهد، تمرکز و هدف خود را بر ساحت اراده بگذارید و نتیجه‌ی نهایی را با آرامش پذیرا باشید.
فهرست این درس۷
  1. فیلسوفان رواقی چه کسانی بودند؟
  2. دوگانه‌ی کنترل (The Dichotomy of Control)
  3. داوری توست که تو را پریشان می‌سازد، نه خود رویداد
  4. تمثیل کماندار
  5. پیش‌اندیشی سختی‌ها و ناگواری‌ها (Premeditatio Malorum)
  6. آیین بازنگری شبانه‌ی سنکا
  7. مرور نکات کلیدی درس

۰۱شناخت مکتب

فیلسوفان رواقی چه کسانی بودند؟

فلسفه‌ی رواقی در حدود سال ۳۰۰ پیش از میلاد در آتن و با زنون کیتیومی آغاز شد؛ او در یک رواق نقاشی‌شده (به یونانی: Stoa) به تدریس می‌پرداخت و نام مکتب نیز از همین واژه گرفته شده است. متفکران رواقی که امروزه بیش از همه خوانده می‌شوند رومی هستند: سنکا، دولتمرد و خردمندی که رساله‌ها و نامه‌های راهنما نگاشت؛ اپیکتتوس، برده‌ای رهایی‌یافته که به معلمی بزرگ بدل شد؛ و مارکوس اورلیوس، امپراتور قدرتمند روم که یادداشت‌های زیست شخصی‌اش کتاب نامدار «تأملات» را پدید آورد.

اینکه یک برده‌ی سابق و یک امپراتور جهان باستان به یک نظام فکری واحد دست یافتند، گویای قدرت جهان‌شمول این فلسفه است: رواقیون معتقد بودند اصول آن‌ها فارغ از هر شرایط زیستی کارآمد است.

دوگانه‌ی کنترل (The Dichotomy of Control)

مفهوم محوری · مکتب رواقی

اپیکتتوس رساله‌ی آموزشی خود، «انکیریدیون»، را با این تفکیک بنیادین آغاز می‌کند: آنچه در کنترل ماست: داوری‌ها، مقاصد، خواست‌ها، پرهیزها و هر آنچه مستقیماً خروجی ذهن و اراده‌ی ماست. آنچه خارج از کنترل ماست: جسم، ثروت، شهرت، جایگاه اجتماعی و رویدادهای جهان بیرون. انسان رواقی تمام همت، توان و امید خود را بر ساحت نخست متمرکز می‌سازد و رخدادهای ساحت دوم را با آرامش و پذیریش کامل می‌پذیرد.

تصمیم نهایی برای استخدام شما در کنترل شما نیست؛ آنچه در کنترل شماست این است که چقدر عمیق تمرین کنید و در جلسه‌ی مصاحبه با چه متانت و تسلطی حاضر شوید.

خودت رو امتحان کنسؤال ۱ از ۴

صبا یکشنبه مصاحبه‌ی شغلی مهمی در پیش دارد. دغدغه‌های او را مطابق آموزه‌ی دوگانه‌ی کنترل اپیکتتوس دسته‌بندی کنید:

در کنترل او (Up to her)خارج از کنترل او (Not up to her)

  • میزان ساعاتی که برای تمرین پاسخ به پرسش‌های تخصصی وقت می‌گذارد
  • اینکه آیا متقاضی دیگری سابقه‌ی کاری بیشتری نسبت به او دارد یا خیر
  • حال روحی و خوش‌اخلاق بودن مصاحبه‌کننده در روز مصاحبه
  • صداقت کامل در تبیین وقفه‌ی زمانی موجود در رزومه‌اش
  • روایت و نگاهی که در صورت پذیرفته نشدن در مصاحبه با خود زمزمه خواهد کرد
  • اینکه آیا شرکت ماه آینده برنامه‌ی تعدیل نیرو یا توقف استخدام دارد یا خیر
جواب رو ببین

در کنترل او (Up to her): میزان ساعاتی که برای تمرین پاسخ به پرسش‌های تخصصی وقت می‌گذارد, صداقت کامل در تبیین وقفه‌ی زمانی موجود در رزومه‌اش, روایت و نگاهی که در صورت پذیرفته نشدن در مصاحبه با خود زمزمه خواهد کرد

خارج از کنترل او (Not up to her): اینکه آیا متقاضی دیگری سابقه‌ی کاری بیشتری نسبت به او دارد یا خیر, حال روحی و خوش‌اخلاق بودن مصاحبه‌کننده در روز مصاحبه, اینکه آیا شرکت ماه آینده برنامه‌ی تعدیل نیرو یا توقف استخدام دارد یا خیر

۰۳بصیرت بنیادین

داوری توست که تو را پریشان می‌سازد، نه خود رویداد

اپیکتتوس می‌آموخت که انسان‌ها از خود رخدادها مضطرب نمی‌شوند، بلکه از داوری‌ها و تعابیری که درباره‌ی آن رخدادها دارند پریشان می‌گردند. واقعه‌ای رخ می‌دهد؛ سپس ذهن شما داستانی بر آن می‌افزاید: «این یک فاجعه است»، «این توهینی آشکار به من بود»، یا «این اتفاق یعنی من فردی بی‌کفایتم». این داستان ذهنی، دقیقاً همان ساحتی است که کنترل آن در دستان شماست.

پیشگامان درمان شناختی‌رفتاری (CBT)، مانند آلبرت الیس و آرون بک، صراحتاً بیان کرده‌اند که ایده‌ی بنیادین ارتباط میان تفکر و احساس را از همین آموزه‌ی اپیکتتوس الهام گرفته‌اند.

مثال

رویداد:    امید ساعت ۱۰ صبح پیشنهادی کاری برای مدیرش ارسال می‌کند.
          تا ساعت ۱۸ پاسخی دریافت نمی‌شود.

داوری:     «او از ایده متنفر است و مرا فردی بی‌عرضه می‌داند.
          من هرگز در این شرکت ترفیع نخواهم گرفت.»
احساس:     انقباض شدید معده، اضطراب و از دست رفتن اشتها.

سنجش رواقی:
  واقعیت عینی چیست؟     تا این لحظه پاسخی نیامده است.
  من چه داستانی افزودم؟ تنفر، بی‌عرضگی، و محرومیت همیشگی از ترفیع.
  چه چیزی در کنترل من است؟ کیفیت طرح (انجام شد)،
                         یک پیگیری محترمانه در روز کاری بعد،
                         و آرامش در ساعات امشب.

خروجی

داوری اصلاح‌شده:
«من هنوز از دیدگاه او بی‌اطلاعم؛ سهم تلاشم را به خوبی انجام دادم.
 فردا پیگیری خواهم کرد.»

واقعیت جهان بیرون تغییر نکرد، اما کیفیت آرامش عصر دگرگون شد.

تمثیل کماندار

رواقیون زندگی اصیل را به تیراندازی یک کماندار تشبیه می‌کردند. کماندار تسلط کامل بر تمرین، کشیدن زه، نشانه‌گیری دقیق و رهاسازی به موقع تیر دارد. اما به محض آنکه تیر از چله‌ی کمان رها شود، وزش ناگهانی یک تندباد کاملاً خارج از کنترل اوست. هدف حقیقی او پرتابی استادانه و متعهدانه است؛ به هدف نشستن تیر امری مطلوب است اما تضمین آن در دست او نیست. در زندگی واقعی نیز چنین است: برای هدفی که کنترلش در دستان شماست با تمام توان بجنگید، اما به نتیجه‌ی نهایی دلبستگی وسواس‌گونه نداشته باشید.

خودت رو امتحان کنسؤال ۲ از ۴

نگار در حال مطالعه برای آزمون ورودی دانشگاه است و هر بار که به رتبه‌ی احتمالی خود می‌اندیشد دچار هجوم وحشت و اضطراب می‌شود. یک فیلسوف رواقی چه هدفی را به او پیشنهاد می‌دهد؟

  1. «هدف قطعی من کسب رتبه‌ی دو رقمی است و هر نتیجه‌ای جز این، شکستی کامل و غیرقابل‌جبران است.»
  2. «هدف من: روزانه شش ساعت مطالعه با تمرکز عمیق و حضوری آرام در جلسه؛ رتبه‌ی نهایی هر چه باشد حاصل خواهد شد.»
  3. «رتبه‌ی کنکور کاملاً به شانس بستگی دارد، بنابراین تلاش فراوان هیچ معنا و فایده‌ای ندارد.»
  4. «من به کلی نسبت به کنکور بی‌تفاوت خواهم شد تا در صورت شکست، دچار سرخوردگی نشوم.»
جواب رو ببین

«هدف من: روزانه شش ساعت مطالعه با تمرکز عمیق و حضوری آرام در جلسه؛ رتبه‌ی نهایی هر چه باشد حاصل خواهد شد.»

کاملاً درست است. او همچنان خواهان رتبه‌ای عالی است، اما کانون تمرکز خود را بر ساحتی قرار می‌دهد که کاملاً در کنترل اوست: ساعات مطالعه و خونسردی در روز آزمون؛ این همان هنر کمانداری رواقی است.

۰۵تمرین عملی رواقی

پیش‌اندیشی سختی‌ها و ناگواری‌ها (Premeditatio Malorum)

سنکا توصیه می‌کرد که انسان خردمند باید از پیش رخدادهای ناخوشایند احتمالی را در ذهن مرور کند: از دست دادن موقعیت، بیماری، یا برهم خوردن برنامه‌ها. این تمرین نه برای تشدید اضطراب، بلکه برای آن است که ناگواری‌ها همچون شوکی فلج‌کننده فرا نرسند و مهم‌تر از آن، انسان قدر داشته‌های کنونی خود را تا زمانی که آن‌ها را دارد بداند. این تمرین را «پیش‌اندیشی مصائب (Premeditation of Evils)» می‌نامند.

کاوه پیش از سفر کاری، دو دقیقه احتمال لغو پرواز را متصور می‌شود. شماره پشتیبانی را ذخیره می‌کند و شارژر و مسواک را در کیف دستی می‌گذارد. اگر پرواز لغو شود، شاید ناراحت شود اما هرگز تعادل روانی‌اش را نمی‌بازد.

خودت رو امتحان کنسؤال ۳ از ۴

پدر حمید دار فانی را وداع گفته است. اگر حمید یک رواقی تمام‌عیار و راستین باشد، باید بکوشد هیچ‌گونه اندوه یا گریه‌ای از خود بروز ندهد.

  1. درست
  2. نادرست
جواب رو ببین

نادرست

نادرست است. این رایج‌ترین بدفهمی از فلسفه‌ی رواقی است. رواقیون به دنبال رهایی از عواطفی بودند که بر پایه‌ی داوری‌های کاذب بنا شده‌اند (مانند خشم افسارگسیخته به خاطر یک توهین کوچک). سنکا برای سوگواران نامه‌های تسلی‌بخش می‌نوشت و سوگ را واکنشی کاملاً انسانی و طبیعی می‌دانست؛ هشدار او این بود که مبادا سوگ اراده‌ی زندگی را ببلعد، نه اینکه انسان هیچ حسی نداشته باشد. خونسردی بی‌احساس و سرکوب عواطف در معنای امروزی کلمه، هیچ نسبتی با آموزه‌های اصیل رواقی ندارد.

۰۶قدم‌به‌قدم

آیین بازنگری شبانه‌ی سنکا

  1. ۱. بازنگری در سکوت پایان روز

    سنکا شرح می‌دهد که هر شب پس از خاموش شدن چراغ و فروکش کردن هیاهوی روز، اعمالش را مرور می‌کرد. دو تا سه دقیقه تامل عمیق کاملاً کافی است.

  2. ۲. چه اعمالی شایسته‌ی تحسین بودند؟

    در کدام موقعیت‌ها دقیقاً مطابق با ارزش‌ها و اصولی که می‌خواهم زیست کنم عمل کردم؟

  3. ۳. چه اعمالی به بیراهه رفتند؟

    در کجا به خاطر امری خارج از کنترل برآشفتم؟ چه داوری شتاب‌زده و نادرستی به رخدادها افزودم؟

  4. ۴. تعیین یک تعهد اخلاقی برای فردا

    لحن سنکا مهربان اما قاطع و صادق است. او با خود نجوا می‌کرد: «مراقب باش فردا این خطا را تکرار نکنی؛ این بار خودت را می‌بخشم».

خودت رو امتحان کنسؤال ۴ از ۴

هر متفکر رواقی را به مشخصه‌ی اصلی و جایگاه تاریخی او متصل کنید:

  • زنون کیتیومی (Zeno of Citium)
  • اپیکتتوس (Epictetus)
  • سنکا (Seneca)
  • مارکوس اورلیوس (Marcus Aurelius)

امپراتور روم که تاملات زیست شخصی‌اش به اثری جاودان بدل شدبرده‌ی رهایی‌یافته‌ای که آموزه‌ی دوگانه‌ی کنترل را تدوین کردبنیان‌گذار مکتب رواقی در رواق نقاشی‌شده‌ی آتندولتمرد و اندیشمندی که نامه‌ها و رسالات کاربردی اخلاقی نگاشت

جواب رو ببین
  • زنون کیتیومی (Zeno of Citium) → بنیان‌گذار مکتب رواقی در رواق نقاشی‌شده‌ی آتن
  • اپیکتتوس (Epictetus) → برده‌ی رهایی‌یافته‌ای که آموزه‌ی دوگانه‌ی کنترل را تدوین کرد
  • سنکا (Seneca) → دولتمرد و اندیشمندی که نامه‌ها و رسالات کاربردی اخلاقی نگاشت
  • مارکوس اورلیوس (Marcus Aurelius) → امپراتور روم که تاملات زیست شخصی‌اش به اثری جاودان بدل شد

۰۷جمع‌بندی

مرور نکات کلیدی درس

  • اپیکتتوس جهان را به دو ساحت تقسیم کرد: آنچه در کنترل ماست (داوری‌ها و اراده) و آنچه خارج از اراده‌ی ماست (عالم بیرون).
  • رنج و آشفتگی روانی ما نه از خود حوادث، بلکه از داوری‌ها و داستان‌هایی ناشی می‌شود که ذهنمان به حوادث می‌افزاید.
  • همچون کمانداری متعهد، تمرکز و هدف خود را بر ساحت اراده بگذارید و نتیجه‌ی نهایی را با آرامش پذیرا باشید.
  • رواقی‌گری به معنای سنگ‌دلی یا سرکوب عواطف نیست، بلکه رهایی از هیجانات برآمده از داوری‌های باطل است.
  • مراقب باشید آموزه‌ی «خارج از کنترل من است» بهانه‌ای برای فرار از مسئولیت‌های اجتماعی و اخلاقی نگردد.

به سبک خودت یادش بگیر.

توی اپ از یادآی بخواه این درس رو ساده‌تر توضیح بده، از زندگی خودت مثال بزنه یا عمیق‌تر بره. بعد یه مسیر کامل دور هدف خودت بساز.

Cafe Bazaar Myket توی اپ شخصی‌سازیش کن