چیزی که از این درس میبری
- در فلسفهٔ اپیکور، لذت غایت هستی است، اما والاترین لذت در رهایی از درد جسم و تشویش جان تعریف میشود، نه در هیجانهای زودگذر.
- امیال به طبیعی و ضروری، طبیعی اما غیرضروری، و پوچ و بیحد دستهبندی میشوند؛ امیال پوچ هرگز سیراب نمیگردند.
- ترازوی لذت و درد را در درازنای زمان بسنج؛ لذتی که هزینهاش رنجی سنگینتر است نباید گزیده شود.
فهرست این درس۷
۰۱فیلسوف باغ
اپیکور و باغ
اپیکور حدود ۳۴۱ تا ۲۷۰ پیش از میلاد زیست و مدرسهای در باغی بیرون از آتن برپا ساخت که با نام باغ شناخته میشد. برخلاف سنت رایج آن روزگار، ورود زنان و بردگان نیز به آن آزاد بود. اعضای باغ زندگی سادهای داشتند و دوستی را والاتر از هر چیز میدانستند. امروزه واژهٔ «اپیکوری» به معنای دوستدار تجمل و خوراکهای گرانقیمت به کار میرود، که تقریباً نقطهٔ مقابل آموزههای بنیادین اوست.
نقل است که او بیشتر با نان و آب روزگار میگذراند، و روزی از دوستی تقاضا کرد کوزهای کوچک از پنیر برایش بفرستد تا بتواند جشنی شاهانه برپا کند.
آتاراکسیا (Ataraxia) یا آرامش ذهن
از دیدگاه اپیکور، لذت غایت زندگی است، اما والاترین لذت نه در هیجان و شور، بلکه در نبودِ درد جسمانی (آپونیا / Aponia) و رهایی از آشفتگی و اضطراب ذهن (آتاراکسیا / Ataraxia) ریشه دارد. انسانی که بدنی بیدرد و روانی آسوده دارد و در حلقهٔ دوستان از چیزی نمیهراسد، به اوج لذت دست یافته است. هیجانهای بیرونی چیزی پایدار به این حالت نمیافزایند.
تسکین حاصل از فروکش کردن یک سردرد شدید را تجسم کن، سپس فرض کن که آن آرامش و رهایی، حالت همیشگی وجودت باشد. معنای لذت نزد اپیکور به این حالت بسیار نزدیکتر است تا به شرکت در یک میهمانی پرسروصدا.
خودت رو امتحان کنسؤال ۱ از ۴
مهسا میتواند یک شغل دوم فرساینده انتخاب کند تا خانهای مجللتر اجاره کند، یا با همین وضعیت بماند و شبهایش را به خواندن کتاب و دیدار دوستان اختصاص دهد. اپیکور احتمالاً چه مشورتی به او میداد؟
- شغل دوم را بپذیرد: خانهٔ زیباتر به معنای لذت روزانهٔ بیشتر است
- شغل دوم را بپذیرد، سپس داراییهای بیشتری بخرد تا تحمل آن اضطراب منطقی به نظر برسد
- همینجا بماند: شبهای آرام در کنار دوستان از رفاه اضافه ارزشمندتر است
- تفاوتی ندارد، زیرا لذت اساساً هدفی معتبر در زندگی نیست
جواب رو ببین
همینجا بماند: شبهای آرام در کنار دوستان از رفاه اضافه ارزشمندتر است
کاملاً درست است. از دیدگاه اپیکور، آن آسایش مادی به بهای از دست دادن ارزشمندترین عوامل لذت تمام میشود: آرامش روان و دوستی راستین. یک زندگی آرام در کنار دوستان خود بالاترین درجهٔ خوشبختی است.
انواع سهگانهٔ امیال از دیدگاه اپیکور
- طبیعی و ضروری: خوراک، آب، سرپناه، و آنچه برای رهایی از درد جسم و تشویش خاطر نیاز داریم. این نیازها به سادگی برآورده میشوند و تأمین آنها ضروری است.
- طبیعی اما غیرضروری: جلوههای تجملی نیازهای طبیعی؛ مانند خوراکهای فاخر به جای غذای ساده. بهرهمندی از آنها به وقتِ دسترس دلپذیر است، اما نباید آرامش خاطر به آنها وابسته گردد.
- پوچ و کاذب (نه طبیعی و نه ضروری): شهرت، مقام، قدرت و ثروت نامحدود. این خواستهها هیچ مرز طبیعی ندارند، بنابراین هرگز عطش انسان را فرو نمینشانند.
مثال
آرمان قصد دارد گوشی نو بخرد، در حالی که گوشی کنونیاش به خوبی کار میکند.
پرسش ۱: پشت این تصمیم چه نیازی نهفته است؟ تماس، نقشه، ثبت عکس.
آیا گوشی فعلی این نیاز را برمیآورد؟ بله.
پرسش ۲: بخش افزوده و مازاد این تصمیم چیست؟ دوربین قویتر، و دیده شدن نزد همکاران.
پرسش ۳: این میل در کدام دسته جای میگیرد؟ دوربین: طبیعی اما غیرضروری؛
جلب توجه دیگران: پوچ و کاذب.
پرسش ۴: هزینهٔ واقعی آن چیست؟ پسانداز چهار ماه کار، و نگرانی دائمی از خط افتادن روی بدنه.داوری اپیکوری: گوشی قدیمیات را حفظ کن.
نیاز واقعی از پیش برآورده شده است. باقی ماجرا، میلی بیپایان و فاقد مرز طبیعی است؛
سال آینده نیز مدلی تازهتر عرضه خواهد شد.پرسشهای این سنجش از داوری نهایی مهمترند. شخصی که گوشیاش از کار افتاده است، پاسخی متفاوت به دست خواهد آورد.
خودت رو امتحان کنسؤال ۲ از ۴
این موارد را در سه دستهٔ امیال از دیدگاه اپیکور دستهبندی کن:
- یک لیوان آب به هنگام تشنگی
- بستنی زعفرانی به جای نان ساده
- خانهای باشکوه برای فخرفروشی به اقوام
- سرپناهی گرم برای خواب در زمستان
- یک میلیون دنبالکننده در شبکههای اجتماعی
- شام ویژه در رستوران به مناسبت سالروز تولد
جواب رو ببین
طبیعی و ضروری: یک لیوان آب به هنگام تشنگی, سرپناهی گرم برای خواب در زمستان
طبیعی اما غیرضروری: بستنی زعفرانی به جای نان ساده, شام ویژه در رستوران به مناسبت سالروز تولد
پوچ و کاذب: خانهای باشکوه برای فخرفروشی به اقوام, یک میلیون دنبالکننده در شبکههای اجتماعی
۰۴فراتر از «لذتجویی آنی»
سنجش خردمندانهٔ لذت در گذر زمان
اپیکور هرگز انسانها را به غنیمت شمردن کورکورانهٔ هر لذتی فرانمیخواند. او در «نامه به منویکئوس» خاطرنشان میکند که پارهای لذتها در آینده دردهای بزرگتری به بار میآورند و باید از آنها پرهیز کرد؛ متقابلاً برخی رنجها ارزش گزینش دارند زیرا به لذتی والاتر و ماندگارتر میانجامند. به باور او، جوهرهٔ زندگی دلپذیر، استدلال هوشیارانه و سنجیده در تشخیص انتخابها و پرهیزهاست، نه عیش و نوش بیپایان.
نوشیدن بیش از حد در میهمانی شاید شبهنگام لذتبخش نماید، اما بامدادان با بیماری و سردرد همراه است. گفتوگویی دشوار با یک دوست در ابتدا تلخ و دردناک است، اما دوستی را نجات میدهد. اپیکور بیدرنگ اولی را وامینهد و دومی را برمیگزیند.
خودت رو امتحان کنسؤال ۳ از ۴
دنیا پیرو فلسفهٔ اپیکور است؛ بنابراین در هر دوراهی باید گزینهای را برگزیند که در همین لحظه بیشترین احساس سرخوشی را به همراه دارد.
- درست
- نادرست
جواب رو ببین
نادرست
نادرست است. اپیکور از پیروانش میخواست ترازوی لذت و درد را در بستر زمان بسنجند. گزینهای که اکنون دلپذیر اما در ادامه زایندهٔ اضطراب، بدهی یا تباهی سلامتی باشد، در مکتب او خطایی بزرگ شمرده میشود. از همین رو، یاران باغ همواره سادهزیست بودند نه بیپروای هوسها.
۰۵استدلال نامدار اپیکور
مرگ هیچ پیوندی با ما ندارد
اپیکور استدلال میکرد که مرگ هرگز نمیتواند برای خودِ شخص متوفی شر یا آسیب باشد؛ چراکه خیر و شر همواره نیازمند ادراککنندهای زندهاند که آنها را حس کند. تا زمانی که ما هستیم، مرگ حضور ندارد؛ و زمانی که مرگ فرامیرسد، دیگر «ما»یی در میان نیستیم. بنابراین هیچ آن و لحظهای وجود ندارد که مرگ بتواند به ما گزندی برساند. لوکرتیوس، شاعر رومی و پیرو اپیکور، مقایسهای افزود: ما هرگز برای زمان بیپایان پیش از زادنمان سوگواری نمیکنیم، پس چرا باید از ورطهٔ پس از مرگ بهراسیم؟
این برهان منکر درد و اندوه بازماندگان نیست؛ بلکه مرهمی است بر هراس درونی از «نبودن» که خواب را از چشمان بسیاری میرباید.
خودت رو امتحان کنسؤال ۴ از ۴
کوروش در سیسالگی گاه شبها از هراس اینکه روزی نیست و نابود شود دچار بیخوابی میشود. کدام پاسخ، بیانگر استدلال دقیق اپیکور است؟
- «تو سالهای درازی پیش رو داری، پس از اکنون تشویش نداشته باش.»
- «با فرارسیدن مرگ، دیگر وجودی از تو باقی نیست که متحمل رنج و آسیبی شود.»
- «مرگ بد است، اما یادآوری آن انسان را قدردان روزهای زندگی میکند.»
- «برنامهات را چندان شلوغ کن که فرصتی برای تأمل در این موضوع نیابی.»
جواب رو ببین
«با فرارسیدن مرگ، دیگر وجودی از تو باقی نیست که متحمل رنج و آسیبی شود.»
کاملاً درست است. آسیب دیدن مستلزم وجود عاملی آگاه است، و مرگ اصل فاعل و ادراککننده را برمیچیند. با این حال بسیاری از فیلسوفان نقد میکنند که مرگ به دلیل محروم کردن فرد از ادراک نیکیهای آینده، شایستهٔ دریغ است.
درمان چهارگانهٔ اپیکور (تترافارماکوس)
- پیروان متأخر آموزههای اپیکور را در قالب «درمان چهارگانه» (Tetrapharmakos) چکیده ساختند:
- از خدایان نهراس.
- پروای مرگ در دل مپرور.
- آنچه نیک و بنیادین است، به سادگی دستیافتنی است.
- آنچه سخت و ناگوار است، به آسانی قابل تحمل است.
۰۷جمعبندی
مرور نکات درس
- در فلسفهٔ اپیکور، لذت غایت هستی است، اما والاترین لذت در رهایی از درد جسم و تشویش جان تعریف میشود، نه در هیجانهای زودگذر.
- امیال به طبیعی و ضروری، طبیعی اما غیرضروری، و پوچ و بیحد دستهبندی میشوند؛ امیال پوچ هرگز سیراب نمیگردند.
- ترازوی لذت و درد را در درازنای زمان بسنج؛ لذتی که هزینهاش رنجی سنگینتر است نباید گزیده شود.
- برهان اپیکور دربارهٔ مرگ: جایی که مرگ ایستاده، تو نیستی؛ پس مرگ توان آسیب رساندن به تو را ندارد.
- نقد اصلی فلاسفه: مرگ میتواند شوم باشد، چراکه دریچههای سعادت و تجارب آینده را به روی انسان میبندد.
به سبک خودت یادش بگیر.
توی اپ از یادآی بخواه این درس رو سادهتر توضیح بده، از زندگی خودت مثال بزنه یا عمیقتر بره. بعد یه مسیر کامل دور هدف خودت بساز.