پث‌وایز

فلسفه برای زندگی روزمرهدرس ۱۱ از ۱۲

معناجویی بدون کتابچهٔ راهنما

با مفاهیم «سوءنیت» نزد سارتر و «پوچی» نزد کامو دریاب چه زمان از مسئولیت انتخاب‌هایت می‌گریزی، و چگونه در جهانی که پاسخی آماده پیش رویت نمی‌گذارد به زندگانی معنا ببخشی.

چیزی که از این درس می‌بری

  • سارتر: وجود مقدم بر ماهیت است. هیچ طرح از پیش تعیین‌شده‌ای در میان نیست؛ تو هویتت را با انتخاب‌هایت خلق می‌کنی.
  • سوءنیت نقابی است برای انکار آزادی و گریز از بار مسئولیت افعال خویش.
  • آزادی انسان در بستر واقعیت‌های عینی عمل می‌کند؛ بیان محدودیت‌ها واقع‌گرایی است، اما انکار انتخاب‌های ممکن، فریب خویشتن است.
فهرست این درس۷
  1. تقدم وجود بر ماهیت (Existence precedes essence)
  2. سوءنیت یا نااصالت (Bad Faith / Mauvaise Foi)
  3. انتخاب نکردن، خود گونه‌ای انتخاب است
  4. احساس پوچی و مواجهه با جهان خاموش
  5. سیزیف و تخته‌سنگ جاودان
  6. دو رویکرد به معمای «غایت زیستن چیست؟»
  7. مرور نکات درس

۰۱دیدگاه سارتر

تقدم وجود بر ماهیت (Existence precedes essence)

سارتر (۱۹۰۵–۱۹۸۰) تمثیل یک کاغذبُر را به کار می‌برد. سازندهٔ ابزار پیش از ساختن، غایت و کاربرد آن را در ذهن داشته است: پس ماهیت شیء بر وجودش تقدم دارد. اما سارتر معتقد بود انسان پدیده‌ای واژگونه است: ما نخست پا به عرصهٔ وجود می‌گذاریم، و تنها پس از آن است که با سلسلهٔ انتخاب‌ها و اعمالمان هویت و ماهیت خود را ترسیم می‌کنیم. هیچ ذات ثابت انسانی یا تقدیر از پیش نوشته‌شده‌ای وجود ندارد که به جای تو تصمیم بگیرد.

از این منظر، باورهایی چون «من ذاتاً ترسو هستم» یا «من مادرزاد بخشنده‌ام» حقایقی مهروموم‌شده بر پیشانی ما نیستند؛ بلکه صرفاً ترازوی انتخاب‌های گذشتهٔ مایند، و انتخاب بعدی ما می‌تواند این معادله را دگرگون سازد.

سوءنیت یا نااصالت (Bad Faith / Mauvaise Foi)

اگزیستانسیالیسم · سارتر

فریب دادن خود دربارهٔ گسترهٔ آزادی خویش: اینکه تظاهر کنی «هیچ چاره‌ای نداری» تا ناگزیر نباشی بار مسئولیت انتخاب‌هایت را بر دوش کشی. مثال سارتر گارسون کافه‌ای است که نقشش را چنان ماشینی و مکانیکی ایفا می‌کند که گویی خود شیئی بی‌اختیار است، نه انسانی آگاه و مختار.

جلوه‌های روزمرهٔ سوءنیت: «من همینم که هستم و تغییر نمی‌کنم»، «چاره‌ای نداشتم، مقتضای شغل من است»، «آدم‌هایی از طبقهٔ ما دست به چنین کارهایی نمی‌زنند». گاه این گزاره‌ها بیانی از واقعیتند، اما اغلب ترفندی ناخودآگاهند برای انکار تصمیمی که در عمل خود در حال اتخاذ آنیم.

خودت رو امتحان کنسؤال ۱ از ۵

نوید ۳۸ساله آرزوی تدریس در سر دارد اما می‌گوید: «نمی‌توانم مسیر شغلی‌ام را تغییر دهم؛ من یک حسابدارم و شخصیتم با همین حرفه گره خورده است.» او پس‌انداز کافی دارد و دوره‌ای معتبر نیز در نزدیکی محل سکونتش در دسترس است. سارتر دربارهٔ موضع او چه می‌گوید؟

  1. حق با نوید است: تربیت و سن او ساختار هویتش را تثبیت کرده و سرشت او تغییرناپذیر است
  2. او باید همین فردا استعفا دهد، زیرا یگانه انتخاب اصیل در زندگی دنبال کردن بی‌چون‌وچرای آرزوهاست
  3. تنها شادکامی آنی اصالت دارد، پس باید کاری را برگزیند که در حال حاضر بیشترین لذت را به بار می‌آورد
  4. او تصمیم خود را پشت عنوان شغلی‌اش پنهان ساخته است؛ ادامهٔ حسابداری نیز اگر آگاهانه انتخاب شود کاملاً مشروع است
جواب رو ببین

او تصمیم خود را پشت عنوان شغلی‌اش پنهان ساخته است؛ ادامهٔ حسابداری نیز اگر آگاهانه انتخاب شود کاملاً مشروع است

کاملاً درست است. سارتر برای نوید نسخه تجویز نمی‌کند. او گوشزد می‌کرد که گزارهٔ «من ذاتاً حسابدارم» نقابی برای گریز از مسئولیت انتخاب است؛ و ماندن در همان شغل نیز اگر با پذیرش آگاهانهٔ پیامدها و هزینه‌ها باشد، انتخابی اصیل است.

۰۳محکوم به آزادی

انتخاب نکردن، خود گونه‌ای انتخاب است

سارتر تصریح می‌کند که انسان محکوم به آزادی است: ما خواهان این بار سنگین نبوده‌ایم، اما رهایی از آن نیز ناممکن است. حتی پرهیز از تصمیم‌گیری، خود تصمیمی قاطع برای واگذاری امور است. سارتر به دانشجویی اشاره می‌کند که در بحبوحهٔ اشغال فرانسه در جنگ جهانی دوم بر سر دوراهی مانده بود: پیوستن به نیروهای مقاومت ملی فرانسه یا ماندن نزد مادر سالخورده و چشم‌به‌راهش. سارتر پاسخ داد هیچ کتابچهٔ اخلاقی نمی‌تواند این تعارض را برای او حل کند؛ او ناگزیر است انتخاب کند و با همین انتخاب، جوهرهٔ خویشتن را بسازد.

این رویکرد یادآور آموزهٔ درس نهم است: در تلاقی دوراهی‌ها، فرمولی آماده برای تصمیم‌گیری وجود ندارد. سارتر می‌افزاید اضطراب ناشی از این تصمیم‌گیری‌ها نقص روان‌شناختی نیست؛ بلکه حس ملموس زیستن در مقام یک انسان است.

خودت رو امتحان کنسؤال ۲ از ۵

گلناز امسال به دلیل تنگنای شدید مالی توان پرداخت شهریهٔ دانشگاه را ندارد. دوستش می‌گوید: «اگزیستانسیالیسم انسان را کاملاً آزاد می‌داند، پس مقصر دانستن کمبود پول مصداق سوءنیت است.» بر پایهٔ قرائت منصفانه از فلسفهٔ اگزیستانسیالیسم، نظر دوستش صائب است.

  1. درست
  2. نادرست
جواب رو ببین

نادرست

نادرست است. تنگنای مالی محدودیتی عینی و انکارناپذیر در جهان واقعیت است و بازگویی آن سوءنیت شمرده نمی‌شود. سوءنیت زمانی رخ می‌دهد که او این مانع را دستاویزی برای انکار انتخاب‌های واقعی باقی‌مانده (همچون خودآموزی، اشتغال پاره‌وقت برای پس‌انداز سال آینده، یا جست‌وجوی بورسیه) قرار دهد. آزادی همواره در دل بستر انضمامی معنا می‌یابد.

۰۴دیدگاه آلبر کامو

احساس پوچی و مواجهه با جهان خاموش

آلبر کامو (۱۹۱۳–۱۹۶۰) اندیشهٔ خود را بر شکافی عمیق استوار ساخت: عطش سیری‌ناپذیر انسان برای ادراک معنا و نظم در برابر سکوت بی‌اعتنای کیهان. او رویارویی این دو را «پوچی» (The Absurd) نامید. او در رسالهٔ افسانهٔ سیزیف راه‌های گریز از این وضعیت را سنجید: یکی خودکشی جسمانی و پایان دادن به زندگی بود؛ دیگری پناه بردن به باورهای تسلی‌بخش اما اثبات‌ناپذیر، که آن را «خودکشی فلسفی» نامید. کامو هر دو گریزگاه را رد کرد و «طغیان و شورش آگاهانه» را برگزید: زیستن تام، پرشور و هشیار در میانهٔ این جهان، بدون چشم‌داشت به پاداشی ماورایی.

کامو خود برچسب «اگزیستانسیالیست» را نمی‌پذیرفت، گرچه به دلیل هم‌زمانی و اشتراک موضوعات همواره در کنار سارتر تدریس می‌شود. رفاقت نزدیک این دو اندیشمند بعدها با اختلاف‌نظرهای سیاسی و فلسفی عمیق گسسته شد.

سیزیف و تخته‌سنگ جاودان

در اساطیر یونان، سیزیف از سوی خدایان محکوم است که تخته‌سنگی عظیم را به قلهٔ کوهی بغلتاند، تنها برای آنکه در آستانهٔ قله، سقوط دوبارهٔ سنگ را به تماشا بنشیند. کامو در این تکرار مداوم، تمثیلی از وضعیت بشری دید: تلاشی جان‌فرسا بدون فرجام و غایتی عینی. او کتابش را با این جملهٔ درخشان به پایان می‌برد: «باید سیزیف را خوشبخت پنداشت»؛ چراکه خودِ پیکار در مسیر بلندی‌ها برای لبریز کردن قلب یک انسان کافی است. تفاوت در اینجاست که ما برخلاف سیزیف، محکوم به صخره‌ای واحد نیستیم و می‌توانیم قله‌های تلاشمان را خود برگزینیم.

خودت رو امتحان کنسؤال ۳ از ۵

از منظر آلبر کامو، کدام رفتارها مصداق «شورش و رویارویی شجاعانه» و کدام یک «گریز منفعلانه از پوچی» هستند؟

شورش و زندگی اصیلگریز و انکار واقعیت

  • تعهد به یاران و انجام متعهدانهٔ کار خلاقانه، با پذیرش اینکه هیچ تضمین نهایی وجود ندارد
  • غرق شدن در پرسهٔ بی‌پایان در شبکه‌های اجتماعی تا فرصتی برای مواجهه با پرسش‌های هستی‌شناختی نماند
  • تسلیم شدن به رخوت و انفعال با این توجیه که چون جاودانگی در کار نیست، هیچ کوششی ارزشی ندارد
  • یافتن شوق و معنا در بطن خودِ پویش و وظایف روزمره، فارغ از نتیجهٔ فرجامین
  • دست یازیدن شتاب‌زده به یقینی تسلی‌بخش که در خلوت عقل باوری به آن نداری
  • نگریستن شفاف به سکوت جهان و انتخاب آگاهانهٔ شور زیستن در متن همین واقعیت
جواب رو ببین

شورش و زندگی اصیل: تعهد به یاران و انجام متعهدانهٔ کار خلاقانه، با پذیرش اینکه هیچ تضمین نهایی وجود ندارد, یافتن شوق و معنا در بطن خودِ پویش و وظایف روزمره، فارغ از نتیجهٔ فرجامین, نگریستن شفاف به سکوت جهان و انتخاب آگاهانهٔ شور زیستن در متن همین واقعیت

گریز و انکار واقعیت: غرق شدن در پرسهٔ بی‌پایان در شبکه‌های اجتماعی تا فرصتی برای مواجهه با پرسش‌های هستی‌شناختی نماند, تسلیم شدن به رخوت و انفعال با این توجیه که چون جاودانگی در کار نیست، هیچ کوششی ارزشی ندارد, دست یازیدن شتاب‌زده به یقینی تسلی‌بخش که در خلوت عقل باوری به آن نداری

دو رویکرد به معمای «غایت زیستن چیست؟»

سارتر

زندگی معنایی پیش‌ساخته ندارد، بنابراین تو خود آفرینندهٔ آنی؛ هویت تو با گزینش‌هایت رقم می‌خورد و مسئول تمام‌عیار آنی که از خویشتن می‌سازی.

کامو

جهان همواره خاموش خواهد ماند و شکاف پوچی هرگز ترمیم نمی‌شود. از آن مگریز: با چشمان گشوده و با تمام وجود در برابر آن طغیان کن و زندگی را در آغوش بکش.

خودت رو امتحان کنسؤال ۴ از ۵

فرزانه ۳۴ساله احساس سرگشتگی می‌کند و زندگانی‌اش را خالی از انگیزه می‌یابد. او با چهار تن از دوستانش مشورت می‌کند. پیام کدام دوست بیشترین هم‌پوشانی را با بینش سارتر و کامو دارد؟

  1. «دست از انتظار بردار تا کسی رسالت زندگی‌ات را ابلاغ کند؛ خود آگاهانه مقصدی را برگزین و زیستش را آغاز کن.»
  2. «باید یگانه رسالت اصیلی را که برای تحقق آن پای به جهان گذاشته‌ای کشف کنی تا آرامش یابی.»
  3. «در نهایت همه چیز فانی است؛ پس خود را برای هیچ هدف و تصمیمی مضطرب مساز.»
  4. «صرفاً بر لذت‌های آنی همین لحظه تمرکز کن؛ معنایی فراتر از عیش مقطعی وجود ندارد.»
جواب رو ببین

«دست از انتظار بردار تا کسی رسالت زندگی‌ات را ابلاغ کند؛ خود آگاهانه مقصدی را برگزین و زیستش را آغاز کن.»

کاملاً درست است. هر دو فیلسوف تأکید دارند که معنا موهبتی پیش‌ساخته و اعطایی نیست؛ بلکه انسان با تصمیم‌های آگاهانه و شیوهٔ ایستادگی خویش در جهان، به آن شکل می‌دهد.

خودت رو امتحان کنسؤال ۵ از ۵

  1. پیام در حرفهٔ مهندسی باقی می‌ماند و پیوسته به خود تکرار می‌کند: «اگر شغلم را تغییر دهم پدرم سرافکنده می‌شود؛ من چارهٔ دیگری ندارم.»
  2. پیام پس از سبک‌سنگین کردن تمامی جوانب در مهندسی باقی می‌ماند، زیرا امنیت معیشتی خانواده برایش ارزشمند است، و شفاف بیان می‌کند: «این انتخاب آگاهانهٔ من است.»

پیام در هر دو سناریو تصمیم بیرونی همسانی اتخاذ کرده است. سارتر تمایز بنیادین این دو رفتار را در چه می‌داند؟

  1. هیچ تفاوتی وجود ندارد؛ در فلسفهٔ سارتر صرفاً کنش عینی بیرونی اهمیت دارد نه نیت درونی
  2. گزینهٔ دوم دارای ثبات مالی بیشتر و درآمد مطمئن‌تری برای آینده است
  3. رفتار نخست از سر خودخواهی است در حالی که رفتار دوم ایثارگرانه و پرفضیلت است
  4. در اینکه آیا او مالکیت انتخابش را می‌پذیرد یا آن را در نقاب «ناچاری و بی‌اختیاری» پنهان می‌سازد
جواب رو ببین

در اینکه آیا او مالکیت انتخابش را می‌پذیرد یا آن را در نقاب «ناچاری و بی‌اختیاری» پنهان می‌سازد

کاملاً درست است. کنش بیرونی یکسان است، اما نگرش فلسفی به آن دگرگون است. حالت اول تجلی بارز «سوءنیت» است، در حالی که حالت دوم همان چیزی است که سارتر «زیست اصیل» می‌نامد: تصمیمی آزاد، پذیرفته‌شده با آگاهی و مسئولیت‌پذیری.

۰۷جمع‌بندی

مرور نکات درس

  • سارتر: وجود مقدم بر ماهیت است. هیچ طرح از پیش تعیین‌شده‌ای در میان نیست؛ تو هویتت را با انتخاب‌هایت خلق می‌کنی.
  • سوءنیت نقابی است برای انکار آزادی و گریز از بار مسئولیت افعال خویش.
  • آزادی انسان در بستر واقعیت‌های عینی عمل می‌کند؛ بیان محدودیت‌ها واقع‌گرایی است، اما انکار انتخاب‌های ممکن، فریب خویشتن است.
  • کامو: پوچی تقابل تشنگی انسان برای معنا با سکوت جهان است؛ پاسخ او طغیان و شور زندگی هشیارانه است.

به سبک خودت یادش بگیر.

توی اپ از یادآی بخواه این درس رو ساده‌تر توضیح بده، از زندگی خودت مثال بزنه یا عمیق‌تر بره. بعد یه مسیر کامل دور هدف خودت بساز.

Cafe Bazaar Myket توی اپ شخصی‌سازیش کن