چیزی که از این درس میبری
- پروتئینها وظیفهٔ ساخت و ترمیم بافتهای بدن را بر عهده دارند و از ۲۰ نوع آمینواسید تشکیل شدهاند که ۹ نوع آن ضروری بوده و باید از رژیم غذایی تأمین شوند.
- مقدار مرجع برای افراد بزرگسال سالم حدود ۰٫۸ گرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن در روز است (حدود ۵۶ گرم برای فردی با وزن ۷۰ کیلوگرم).
- بیشتر افرادی که به غذای معمول دسترسی دارند پروتئین کافی دریافت میکنند و نیازی به پودرهای مکمل ندارند.
فهرست این درس۶
۰۱واحدهای سازندهٔ پیکر انسان
نقش و عملکرد پروتئین در بدن
پروتئینها وظیفهٔ ساخت، ترمیم و نگهداری بافتها را بر عهده دارند: از عضلات، پوست و مو گرفته تا آنزیمهای تسهیلکنندهٔ گوارش، برخی هورمونها و پادتنهای (آنتیبادیهای) سیستم ایمنی. هر مولکول پروتئین زنجیرهای طویل از واحدهای ساختاری کوچکتری به نام آمینواسید (Amino Acid) است. بدن انسان از ۲۰ نوع آمینواسید برای سنتز پروتئینهای خود بهره میبرد و آنها را با چینشهای متنوع—همانند حروف الفبا که کلمات بیشمار میسازند—به یکدیگر متصل میکند.
هنگام مصرف تخممرغ یا عدس، دستگاه گوارش پروتئین آن را به آمینواسیدهای تشکیلدهنده تجزیه میکند؛ سپس بدن از این واحدهای ساختمانی برای تولید پروتئینهای اختصاصی خود استفاده مینماید.
آمینواسیدهای ضروری (Essential Amino Acids)
به ۹ آمینواسیدی اطلاق میشود که بدن انسان توانایی ساخت آنها را ندارد و بنابراین باید حتماً از طریق رژیم غذایی تأمین شوند. ۱۱ آمینواسید دیگر را بدن میتواند از ترکیبات پیشساز سنتز کند. اصطلاح «ضروری» در اینجا به ضرورت دریافت از راه رژیم غذایی اشاره دارد و به معنای اهمیت فیزیولوژیک بیشتر آنها درون سلول نیست.
تخممرغ، شیر، ماهی و گوشت حاوی هر ۹ آمینواسید ضروری به مقادیر کافی هستند. بیشتر منابع گیاهی منفرد در یک یا دو آمینواسید دچار کمبودند، به همین دلیل تنوع در مصرف منابع گیاهی اهمیت ویژهای دارد.
خودت رو امتحان کنسؤال ۱ از ۵
چه عاملی یک آمینواسید را به آمینواسیدی «ضروری» تبدیل میکند؟
- تنها در گوشت و محصولات حیوانی یافت میشود
- بدن قادر به ساخت آن نیست و باید حتماً از طریق رژیم غذایی تأمین شود
- سلولهای بدن نسبت به سایر آمینواسیدها به مقدار بیشتری از آن نیاز دارند
- تأمین آن منحصراً از طریق مکملهای دارویی امکانپذیر است
جواب رو ببین
بدن قادر به ساخت آن نیست و باید حتماً از طریق رژیم غذایی تأمین شود
کاملاً درست است. ۹ آمینواسید در بدن قابل سنتز نیستند و باید از راه مواد غذایی تأمین شوند. طیف گستردهای از غذاهای گیاهی و حیوانی این ترکیبات را دارا هستند.
مثال
مقدار مرجع علمی برای افراد بزرگسال سالم:
حدود ۰٫۸ گرم پروتئین به ازای هر کیلوگرم وزن بدن در روز
برای فردی با وزن ۷۰ کیلوگرم:
۷۰ × ۰٫۸ = ۵۶نیاز روزانه: حدود ۵۶ گرم پروتئین در روز.سازمان جهانی بهداشت (WHO) و فائو (FAO) رقمی بسیار نزدیک (حدود ۰٫۸۳ گرم به ازای هر کیلوگرم) توصیه میکنند. این نیاز در دوران بارداری، شیردهی، کهنسالی یا در افراد بسیار پرتحرک اندکی افزایش مییابد. این عدد یک راهنمای تخمینی است، نه خطکشی وسواسگونه به ازای هر گرم.
خودت رو امتحان کنسؤال ۲ از ۵
لیلا فردی بزرگسال و سالم با وزن ۶۰ کیلوگرم است. بر اساس استاندارد ۰٫۸ گرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن، او روزانه تقریباً به چه میزان پروتئین نیاز دارد؟
- حدود ۸ گرم
- حدود ۴۸ گرم
- حدود ۱۲۰ گرم
- حدود ۶۰۰ گرم
جواب رو ببین
حدود ۴۸ گرم
صحیح است. ۶۰ × ۰٫۸ = ۴۸؛ بنابراین نیاز روزانهٔ او تقریباً ۴۸ گرم پروتئین است.
میزان تقریبی پروتئین در غذاهای معمول روزمره
| مادهٔ غذایی | مقدار پروتئین (تقریبی) |
|---|---|
| ۱ عدد تخممرغ | ۶ گرم |
| ۲۰۰ گرم ماست ساده | ۷ تا ۱۰ گرم |
| ۳۰ گرم انواع مغزها (یک مشت کوچک) | ۵ تا ۷ گرم |
| ۱۰۰ گرم عدس پخته | ۹ گرم |
| ۱۰۰ گرم نخود پخته | ۸ تا ۹ گرم |
| ۱۰۰ گرم مرغ پخته | ۲۵ تا ۳۰ گرم |
یک عدد تخممرغ در وعدهٔ صبحانه، یک کاسه ماست، خوراک عدسی و قطعهای مرغ در وعدهٔ شام، مجموعاً بیش از ۵۰ گرم پروتئین خالص برای بدن تأمین میکنند.
پروتئین حیوانی در برابر پروتئین گیاهی
منابع پروتئین حیوانی
گوشت، ماهی، تخممرغ، شیر، ماست و پنیر. هریک از این منابع حاوی تمامی ۹ آمینواسید ضروری به مقادیر کافی هستند (پروتئین کامل). برخی گزینهها نظیر تخممرغ و ماهی ارزش سلامتی بالایی دارند؛ در حالی که فرآوردههای گوشتی فرآوریشده اثرات نامطلوبی بر سلامت به همراه دارند.
منابع پروتئین گیاهی
عدس، لوبیا، نخود، غلات، مغزها و دانهها. اغلب آنها در یک آمینواسید ضروری مقدار کمتری دارند، اما این کمبود در منابع مختلف یکسان نیست؛ بنابراین تنوع در مصرف اقلام گیاهی در طول روز زنجیره را تکمیل میسازد. سویا به تنهایی پروتئین کامل دارد. این منابع همزمان فیبر را نیز به بدن میرسانند.
تکمیل پازل پروتئین: همافزایی غلات و حبوبات
غلات معمولاً دارای کمبود آمینواسید «لیزین» هستند، مادهای که در حبوبات به وفور یافت میشود؛ در مقابل، حبوبات در برخی آمینواسیدهای دیگر که در غلات فراوان است اندکی کمبود دارند. هریک از آنها به تنهایی همانند پازلی با چند قطعهٔ ناقص است؛ اما در کنار یکدیگر پازلی کامل میسازند. به همین دلیل در الگوهای کهن آشپزی، ترکیب این دو همواره رایج بوده است: عدسپلو، نان و حمص، یا لوبیاپلو. نیازی نیست هر دو حتماً در یک وعده صرف شوند؛ مصرف متنوع آنها در طول شبانهروز کفایت میکند.
خودت رو امتحان کنسؤال ۳ از ۵
کدامیک از غذاهای زیر با ترکیب یک غله و یک حبوب، موجب همپوشانی و تکمیل زنجیرهٔ آمینواسیدهای ضروری میشود؟
- برنج سفید کته
- عدسپلو
- نان و کره
- سالاد میوه
جواب رو ببین
عدسپلو
کاملاً درست است. برنج یک غله و عدس از ردهٔ حبوبات است. ترکیب این دو، همانند عدسپلو، آمینواسیدهای ناقص یکدیگر را پوشش داده و پروتئینی کامل فراهم میسازد.
منابع پروتئینی ارجح در راهنماهای بالینی
- دستورالعملهای سازمان جهانی بهداشت و راهنماهای ملی بر مصرف حبوبات، ماهی، مرغ، تخممرغ و آجیل تأکید دارند.
- پیشنهاد میکنند مصرف گوشت قرمز محدود شده و از گوشتهای فرآوریشده (سوسیس، کالباس، ژامبون و هاتداگ) بهشدت پرهیز شود.
- گوشت فرآوریشده با افزایش خطر ابتلا به سرطان روده مرتبط شناخته شده است؛ از این رو کاهش مصرف آن در اولویت قرار دارد.
- توزیع پروتئین در تمامی وعدههای غذایی، نسبت به تجمیع آن در یک وعده، اثربخشی بیشتری در حفظ احساس سیری دارد.
خودت رو امتحان کنسؤال ۴ از ۵
مواد غذایی پروتئینی زیر را بر اساس توصیههای راهنماهای معتبر تغذیهای دستهبندی کنید:
- یک کاسه سوپ عدس
- سوسیس
- ماهی کبابی
- کالباس در ساندویچ
- دو عدد تخممرغ آبپز
- سالامی
- یک مشت گردوی بینمک
جواب رو ببین
منابع دارای اولویت مصرف: یک کاسه سوپ عدس, ماهی کبابی, دو عدد تخممرغ آبپز, یک مشت گردوی بینمک
منابع نیازمند بیشترین محدودیت: سوسیس, کالباس در ساندویچ, سالامی
خودت رو امتحان کنسؤال ۵ از ۵
مصرف مقادیر اضافهٔ پروتئین، به خودی خود و بدون ورزش، سبب افزایش حجم عضلانی میشود.
- درست
- نادرست
جواب رو ببین
نادرست
نادرست است. عضلهسازی در پاسخ به محرکهای تمرینی (مانند وزنهبرداری یا فعالیتهای مقاومتی) و در حضور انرژی و پروتئین کافی رخ میدهد. پروتئین مازاد بر نیاز بدون تمرین ورزشی، صرفاً به عنوان انرژی مصرف شده یا در بدن ذخیره میگردد. همچنین مصرف بسیار بالای پروتئین در مبتلایان به بیماریهای کلیوی توصیه نمیشود.
۰۶جمعبندی
مرور درس
- پروتئینها وظیفهٔ ساخت و ترمیم بافتهای بدن را بر عهده دارند و از ۲۰ نوع آمینواسید تشکیل شدهاند که ۹ نوع آن ضروری بوده و باید از رژیم غذایی تأمین شوند.
- مقدار مرجع برای افراد بزرگسال سالم حدود ۰٫۸ گرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن در روز است (حدود ۵۶ گرم برای فردی با وزن ۷۰ کیلوگرم).
- بیشتر افرادی که به غذای معمول دسترسی دارند پروتئین کافی دریافت میکنند و نیازی به پودرهای مکمل ندارند.
- منابع حیوانی دارای هر ۹ آمینواسید ضروری هستند؛ منابع گیاهی با مصرف متنوع در طول شبانهروز (مانند عدسپلو) کمبودهای یکدیگر را پوشش میدهند.
- بر مصرف حبوبات، ماهی، مرغ، تخممرغ و آجیل تکیه کنید و فرآوردههای گوشتی فرآوریشده را به حداقل برسانید.
به سبک خودت یادش بگیر.
توی اپ از یادآی بخواه این درس رو سادهتر توضیح بده، از زندگی خودت مثال بزنه یا عمیقتر بره. بعد یه مسیر کامل دور هدف خودت بساز.