پث‌وایز

مبانی تغذیهدرس ۴ از ۱۲

چربی‌ها: سودمند و زیان‌بار

دلایل نیاز بدن به چربی، تفاوت میان چربی‌های اشباع، غیراشباع و ترانس، و جایگزین‌های پیشنهادی در راهنماهای معتبر تغذیه را بیاموزید.

چیزی که از این درس می‌بری

  • بدن به چربی نیاز دارد: چربی انرژی را ذخیره می‌کند، غشای سلول‌ها را می‌سازد و جذب ویتامین‌های A، D، E و K را میسر می‌سازد.
  • چربی‌های عمدتاً غیراشباع (روغن‌های مایع، مغزها، دانه‌ها و ماهی‌های روغنی) بهترین منابع غذایی هستند؛ جایگزینی چربی‌های اشباع با آن‌ها با کاهش خطر بیماری‌های قلبی همراه است.
  • چربی‌های عمدتاً اشباع (کره، روغن حیوانی، گوشت پرچرب، روغن نارگیل و پالم): سازمان جهانی بهداشت مصرف آن‌ها را به کمتر از ۱۰ درصد انرژی روزانه (حدود ۲۲ گرم در رژیم ۲۰۰۰ کیلوکالری) محدود می‌داند.
فهرست این درس۶
  1. سه کارکرد حیاتی چربی در بدن
  2. یک قاعدهٔ سرانگشتی: مایع یا جامد؟
  3. چربی ترانس صنعتی
  4. اسیدهای چرب امگا-۳ (Omega-3)
  5. چهار جایگزینی ساده و هوشمندانه
  6. مرور درس
ببین: تمام چربی‌ها یکسان نیستند

۰۱ضرورت مصرف چربی

سه کارکرد حیاتی چربی در بدن

- ذخیره‌سازی انرژی: با حدود ۹ کیلوکالری در هر گرم، چربی متراکم‌ترین سوخت در میان مواد غذایی است (درس ۱).
- ساخت سلول‌ها: غشای دربرگیرندهٔ تمامی سلول‌های بدن عمدتاً از چربی تشکیل شده است.
- انتقال ویتامین‌ها: ویتامین‌های A، D، E و K محلول در چربی هستند و برای جذب مؤثر به حضور مقداری چربی در وعدهٔ غذایی نیاز دارند.

مصرف سالادی از هویج و سبزیجات همراه با یک قاشق روغن زیتون، سبب می‌شود ویتامین A موجود در هویج بسیار مؤثرتر از مصرف همان سالاد بدون چربی جذب شود.

خودت رو امتحان کنسؤال ۱ از ۵

کدام ویتامین‌ها برای جذب مناسب به مقداری چربی در وعدهٔ غذایی نیاز دارند؟

  1. B و C
  2. A، D، E و K
  3. فقط ویتامین C
  4. تمام ویتامین‌ها به میزان یکسان
جواب رو ببین

A، D، E و K

کاملاً درست است. ویتامین‌های A، D، E و K محلول در چربی هستند، بنابراین وجود مقداری چربی در وعدهٔ غذایی به جذب آن‌ها کمک می‌کند.

یک قاعدهٔ سرانگشتی: مایع یا جامد؟

عمدتاً اشباع · جامد در دمای اتاق

کره، روغن حیوانی، دنبه، گوشت پرچرب و فرآوری‌شده، پنیر، خامه، و همچنین روغن نارگیل و روغن پالم. سازمان جهانی بهداشت توصیه می‌کند سهم چربی اشباع کمتر از ۱۰ درصد کل انرژی دریافتی روزانه باشد؛ یعنی در یک رژیم ۲۰۰۰ کیلوکالری، حدود ۲۲ گرم.

عمدتاً غیراشباع · مایع در دمای اتاق

روغن‌های زیتون، کانولا و آفتابگردان، مغزها، دانه‌ها، آووکادو و ماهی‌های روغنی. جایگزینی چربی‌های اشباع با این چربی‌ها با کاهش کلسترول LDL (کلسترول نامطلوب) و کاهش خطر ابتلا به بیماری‌های قلبی عروقی همراه است.

خودت رو امتحان کنسؤال ۲ از ۵

این خوراکی‌ها را بر پایهٔ نوع چربی غالب در آن‌ها دسته‌بندی کنید.

عمدتاً غیراشباععمدتاً اشباع

  • روغن زیتون
  • روغن حیوانی
  • گردو
  • کره
  • ماهی ساردین
  • روغن نارگیل
  • روغن آفتابگردان
  • روغن پالم
جواب رو ببین

عمدتاً غیراشباع: روغن زیتون, گردو, ماهی ساردین, روغن آفتابگردان

عمدتاً اشباع: روغن حیوانی, کره, روغن نارگیل, روغن پالم

چربی ترانس صنعتی

اسم · تغذیه

چربی حاصل از فرایند صنعتی هیدروژناسیون ناقص روغن‌های گیاهی، تا به حالت جامد درآید و ماندگاری آن طولانی‌تر شود. این چربی در برخی مارگارین‌ها، روغن‌های قنادی (شورتنینگ) و میان‌وعده‌های سرخ‌شده و صنعتی به کار می‌رفته است. چربی ترانس همزمان کلسترول LDL را افزایش داده و کلسترول HDL (مطلوب) را کاهش می‌دهد که ضربه‌ای مضاعف به سلامت عروق است. سازمان جهانی بهداشت توصیه می‌کند سهم آن کمتر از ۱ درصد انرژی روزانه باشد و خواستار حذف کامل آن از زنجیرهٔ تأمین غذایی شده است.

در فهرست ترکیبات محصول، عبارت روغن یا چربی «نیمه‌هیدروژنه» (Partially Hydrogenated) نشانهٔ بارز وجود آن است. ایران و بسیاری از کشورهای جهان اکنون ضوابط قانونی سخت‌گیرانه‌ای برای چربی ترانس وضع کرده‌اند، با این حال بررسی برچسب ارزش غذایی همواره سودمند است.

مثال

سقف‌های توصیه‌شدهٔ سازمان جهانی بهداشت (برحسب گرم برای رژیم ۲۰۰۰ کیلوکالری)
(هر گرم چربی حدود ۹ کیلوکالری انرژی دارد)

کل چربی دریافتی   حدود ۳۰ درصد     ۶۰۰ کیلوکالری ÷ ۹
چربی اشباع        کمتر از ۱۰ درصد   ۲۰۰ کیلوکالری ÷ ۹
چربی ترانس        کمتر از ۱ درصد     ۲۰ کیلوکالری ÷ ۹

خروجی

کل چربی دریافتی   حداکثر حدود ۶۷ گرم
چربی اشباع        کمتر از حدود ۲۲ گرم
چربی ترانس        کمتر از حدود ۲ گرم

این ارقام سقف‌های تقریبی برای یک روز معمول هستند، نه اهدافی که لازم باشد حتماً پر شوند. در صورت دریافت کالری کمتر یا بیشتر، این مقادیر برحسب گرم نیز متناسب با آن تغییر می‌کنند.

خودت رو امتحان کنسؤال ۳ از ۵

سازمان جهانی بهداشت چه سقفی را برای مصرف چربی‌های اشباع توصیه می‌کند؟

  1. کمتر از ۱ درصد انرژی روزانه
  2. کمتر از ۱۰ درصد انرژی روزانه
  3. کمتر از ۵۰ درصد انرژی روزانه
  4. بدون محدودیت، مشروط بر طبیعی بودن منبع
جواب رو ببین

کمتر از ۱۰ درصد انرژی روزانه

کاملاً درست است. کمتر از ۱۰ درصد کل انرژی روزانه، که در یک روز با رژیم ۲۰۰۰ کیلوکالری معادل حدود ۲۲ گرم است.

خودت رو امتحان کنسؤال ۴ از ۵

حمید در حال بررسی ترکیبات یک بسته بیسکویت است. کدام عبارت نشان‌دهندهٔ وجود چربی ترانس صنعتی در آن است؟

  1. «استخراج‌شده با پرس سرد»
  2. «روغن گیاهی نیمه‌هیدروژنه»
  3. «سرشار از اسیدهای چرب امگا-۳»
  4. «تهیه‌شده با روغن آفتابگردان»
جواب رو ببین

«روغن گیاهی نیمه‌هیدروژنه»

بله، دقیقاً. هیدروژناسیون ناقص فرایندی است که موجب تشکیل چربی ترانس صنعتی می‌شود؛ بنابراین این عبارت نشانهٔ قطعی وجود آن است.

اسیدهای چرب امگا-۳ (Omega-3)

اسم · تغذیه

خانواده‌ای از چربی‌های غیراشباع ضروری که بدن به آن‌ها نیاز حیاتی دارد اما نمی‌تواند مقدار کافی از آن‌ها را سنتز کند. غنی‌ترین منابع این اسیدهای چرب ماهی‌های روغنی مانند سالمون، ساردین، ماکرل و قزل‌آلا هستند؛ گردو و بذر کتان نیز نوع گیاهی آن را تأمین می‌کنند. توصیه‌های سلامت انگلستان مصرف دو وعده ماهی در هفته است که دست‌کم یکی از آن‌ها روغنی باشد.

یک قوطی کنسرو ساردین همراه با نان یک وعده کامل از ماهی روغنی به شمار می‌رود و یکی از گزینه‌های بسیار اقتصادی برای تأمین آن است.

۰۵قدم‌به‌قدم

چهار جایگزینی ساده و هوشمندانه

  1. پخت‌وپز با روغن مایع

    برای طبخ غذاهای روزمره، روغن زیتون، کانولا یا آفتابگردان را جایگزین روغن حیوانی، کره یا روغن نباتی جامد کنید.

  2. اندازه‌گیری با قاشق

    روغن را به جای ریختن مستقیم از بطری، با قاشق پیمانه کنید. برای یک قابلمه خورش، دو قاشق غذاخوری اغلب کاملاً کافی است.

  3. جایگزینی شیرینی با مغزها و دانه‌ها

    مصرف یک مشت مغز یا دانهٔ بی‌نمک به جای شیرینی یا بیسکویت، چربی‌های غالباً اشباع را با چربی‌های مفید غیراشباع جایگزین می‌کند.

  4. گنجاندن هفتگی ماهی در برنامهٔ غذایی

    هفته‌ای دو وعده ماهی میل کنید که دست‌کم یک وعده از آن ماهی روغنی مانند ساردین، ماکرل یا سالمون باشد. طبخ به شیوهٔ کبابی یا درون فر کار را بسیار ساده می‌کند.

خودت رو امتحان کنسؤال ۵ از ۵

از آنجا که روغن نارگیل منشأ گیاهی دارد، مانند روغن زیتون عمدتاً از چربی‌های غیراشباع تشکیل شده است.

  1. درست
  2. نادرست
جواب رو ببین

نادرست

نادرست است. روغن نارگیل از معدود روغن‌های گیاهی است که بخش عمدهٔ آن را چربی‌های اشباع تشکیل می‌دهند؛ به همین دلیل در دمای اتاق جامد است. روغن پالم نیز سرشار از چربی اشباع است. واژهٔ «گیاهی» ضامن غیراشباع بودن چربی نیست؛ در این زمینه، قاعدهٔ «مایع یا جامد بودن در دمای اتاق» راهنمای بسیار بهتری است.

۰۶جمع‌بندی

مرور درس

  • بدن به چربی نیاز دارد: چربی انرژی را ذخیره می‌کند، غشای سلول‌ها را می‌سازد و جذب ویتامین‌های A، D، E و K را میسر می‌سازد.
  • چربی‌های عمدتاً غیراشباع (روغن‌های مایع، مغزها، دانه‌ها و ماهی‌های روغنی) بهترین منابع غذایی هستند؛ جایگزینی چربی‌های اشباع با آن‌ها با کاهش خطر بیماری‌های قلبی همراه است.
  • چربی‌های عمدتاً اشباع (کره، روغن حیوانی، گوشت پرچرب، روغن نارگیل و پالم): سازمان جهانی بهداشت مصرف آن‌ها را به کمتر از ۱۰ درصد انرژی روزانه (حدود ۲۲ گرم در رژیم ۲۰۰۰ کیلوکالری) محدود می‌داند.
  • چربی ترانس صنعتی: مصرف آن باید کمتر از ۱ درصد انرژی و در حالت ایدئال صفر باشد؛ به عبارت «نیمه‌هیدروژنه» بر روی برچسب دقت کنید.
  • مصرف دو وعده ماهی در هفته (دست‌کم یک وعده ماهی روغنی) و راهکارهای ساده مانند پیمانه کردن روغن با قاشق، دستاوردهای سلامت بزرگی به همراه دارند.

به سبک خودت یادش بگیر.

توی اپ از یادآی بخواه این درس رو ساده‌تر توضیح بده، از زندگی خودت مثال بزنه یا عمیق‌تر بره. بعد یه مسیر کامل دور هدف خودت بساز.

Cafe Bazaar Myket توی اپ شخصی‌سازیش کن