پث‌وایز

مبانی تغذیهدرس ۹ از ۱۲

قند و نمک

سقف‌های توصیه‌شدهٔ سازمان جهانی بهداشت برای قندهای آزاد و نمک را بیاموزید، منابع پنهان آن‌ها را در رژیم روزمره بشناسید و راهکارهای تعدیل ذائقه را بدون احساس محرومیت به کار ببندید.

چیزی که از این درس می‌بری

  • قندهای آزاد شامل قندهای افزوده به علاوهٔ قند طبیعی موجود در عسل، انواع شیره‌ها و آب‌میوه‌ها هستند؛ قند موجود در میوهٔ کامل، سبزیجات و شیر قند آزاد محسوب نمی‌شود.
  • سازمان جهانی بهداشت سقف قند آزاد را کمتر از ۱۰ درصد انرژی روزانه (حدود ۵۰ گرم یا ۱۲ قاشق چای‌خوری در رژیم ۲۰۰۰ کیلوکالری) و در حالت ایدئال کمتر از ۵ درصد (۲۵ گرم) توصیه می‌کند.
  • یک قوطی نوشابهٔ معمولی حاوی حدود ۳۵ گرم قند معادل تقریبی ۹ قاشق چای‌خوری شکر است.
فهرست این درس۷
  1. قندهای آزاد (Free Sugars)
  2. کمتر از ۱۰ درصد از کل انرژی؛ در حالت ایدئال کمتر از ۵ درصد
  3. کمتر از ۵ گرم نمک در روز برای بزرگسالان
  4. منابع اصلی نمک‌های پنهان در رژیم غذایی
  5. روش‌های علمی تعدیل ذائقه بدون احساس محرومیت
  6. قندهای به ظاهر «طبیعی» که همچنان قند آزاد محسوب می‌شوند
  7. مرور درس
ببین: آزمون قاشق چای‌خوری: سنجش قند و نمک

قندهای آزاد (Free Sugars)

اصطلاح استاندارد سازمان جهانی بهداشت (WHO)

تمامی قندهایی که توسط کارخانه، آشپز یا خود فرد به غذاها و نوشیدنی‌ها افزوده می‌شوند، به‌علاوهٔ قندهای طبیعی موجود در عسل، انواع شیره‌ها و آب‌میوه‌ها (حتی آب‌میوهٔ طبیعی). قند موجود در ساختار سلولی میوه‌های کامل و تازه، سبزیجات و لاکتوز شیر قند آزاد محسوب نمی‌شوند؛ زیرا همراه با فیبر رژیمی، آب فراوان یا پروتئین جذب می‌شوند و آسیب‌های متابولیک قند آزاد را به همراه ندارند.

شکر افزوده‌شده به چای، قند موجود در بیسکویت، یک قاشق عسل، و یک لیوان آب‌پرتقال همگی قند آزاد به شمار می‌روند؛ اما قند موجود در یک عدد پرتقال کامل قند آزاد نیست.

خودت رو امتحان کنسؤال ۱ از ۵

آیا مورد ذکرشده در دستهٔ قندهای آزاد قرار می‌گیرد یا خیر؟

قند آزادقند طبیعی غیرآزاد

  • یک قاشق عسل درون ماست
  • قند موجود در یک عدد سیب کامل
  • لاکتوز یک لیوان شیر ساده
  • یک لیوان آب‌پرتقال طبیعی و تازه‌گرفته‌شده
  • شیرهٔ خرما روی نان
  • قند طبیعی موجود در هویج
جواب رو ببین

قند آزاد: یک قاشق عسل درون ماست, یک لیوان آب‌پرتقال طبیعی و تازه‌گرفته‌شده, شیرهٔ خرما روی نان

قند طبیعی غیرآزاد: قند موجود در یک عدد سیب کامل, لاکتوز یک لیوان شیر ساده, قند طبیعی موجود در هویج

۰۲سقف مصرف قند

کمتر از ۱۰ درصد از کل انرژی؛ در حالت ایدئال کمتر از ۵ درصد

سازمان جهانی بهداشت توصیه می‌کند سهم قندهای آزاد کمتر از ۱۰ درصد از کل کالری دریافتی روزانه باشد، و تصریح می‌کند کاهش این سهم به زیر ۵ درصد فواید سلامت چشمگیرتری دارد. در یک رژیم مرجع ۲۰۰۰ کیلوکالری: ۱۰ درصد معادل حداکثر ۵۰ گرم (حدود ۱۲ قاشق چای‌خوری سرصاف) و ۵ درصد معادل حدود ۲۵ گرم (حدود ۶ قاشق چای‌خوری) است. هر قاشق چای‌خوری سرصاف شکر حاوی حدود ۴ گرم است. دریافت بیش از حد قند آزاد عامل اصلی پوسیدگی دندان‌ها و چاقی است و نوشیدنی‌های شیرین بزرگ‌ترین منبع منفرد آن در جوامع هستند.

وزن هر حبه قند استاندارد حدود ۳ تا ۴ گرم است، که اندکی کمتر از یک قاشق چای‌خوری سرصاف شکر است.

مثال

نمونهٔ دریافت قند آزاد در یک روز معمول:

۴ فنجان چای × ۲ حبه قند × ~۳٫۵ گرم  ≈ ۲۸ گرم
۱ قوطی نوشابهٔ معمولی (۳۳۰ میلی‌لیتر)    ≈ ۳۵ گرم

مجموع = ۶۳ گرم ≈ معادل ۱۶ قاشق چای‌خوری شکر
سقف ۱۰ درصدی WHO ≈ ۵۰ گرم
هدف ایدئال ۵ درصدی WHO ≈ ۲۵ گرم

خروجی

تنها با این دو قلم و پیش از مصرف هرگونه شیرینی، بیسکویت یا دسر، از سقف مجاز روزانه فراتر رفته است.

هیچ‌یک از این اقلام شبیه دسر یا شیرینی به نظر نمی‌رسند. همان یک قوطی نوشابه به تنهایی حاوی حدود ۹ قاشق چای‌خوری شکر است. جایگزینی نوشابه با آب خالص یا نصف کردن قند مصرفی با چای، دریافت روزانه را به زیر سقف ۵۰ گرم می‌رساند.

خودت رو امتحان کنسؤال ۲ از ۵

یک قوطی ۳۳۰ میلی‌لیتری نوشابهٔ معمولی (حاوی حدود ۳۵ گرم قند) معادل چند قاشق چای‌خوری سرصاف شکر است؟

  1. حدود ۲ قاشق چای‌خوری
  2. حدود ۵ قاشق چای‌خوری
  3. حدود ۹ قاشق چای‌خوری
  4. حدود ۲۰ قاشق چای‌خوری
جواب رو ببین

حدود ۹ قاشق چای‌خوری

کاملاً درست است. ۳۵ گرم ÷ ۴ گرم در هر قاشق چای‌خوری معادل حدود ۹ قاشق است؛ یعنی تنها با نوشیدن یک قوطی، بخش اعظم سقف ۱۰ درصدی WHO (حدود ۱۲ قاشق) پر می‌شود.

۰۳سقف مصرف نمک

کمتر از ۵ گرم نمک در روز برای بزرگسالان

سازمان جهانی بهداشت توصیه می‌کند افراد بزرگسال روزانه کمتر از ۵ گرم نمک (معادل کمتر از ۲ گرم سدیم) مصرف کنند؛ یعنی در مجموع حدود یک قاشق چای‌خوری سرصاف، با احتساب تمامی نمک‌های موجود در غذاها و نه صرفاً نمک پاشیده‌شده بر سر سفره. میانگین مصرف جهانی بزرگسالان بیش از دو برابر این مقدار و در حدود ۱۰٫۸ گرم برآورد می‌شود. مصرف مفرط نمک مهم‌ترین عامل افزایش فشار خون و علت اصلی سکته‌های قلبی و مغزی است.

دو برش نان، یک قطعه پنیر سنتی و یک کاسه نودل آماده می‌توانند پیش از آنکه دست به نمکدان ببرید، مجموعاً به مرز ۵ گرم نمک برسند.

منابع اصلی نمک‌های پنهان در رژیم غذایی

  • نان: هرچند در هر برش شوری زیادی حس نمی‌شود، اما چون در طول روز مکرراً مصرف می‌گردد، بخش عمده‌ای از نمک دریافتی را تأمین می‌کند.
  • پنیرها، انواع ترشیجات و زیتون پرورده: نمک جزئی جدایی‌ناپذیر از فرایند فرآوری و نگهداری آن‌هاست.
  • فرآورده‌های گوشتی فرآوری‌شده: سوسیس، کالباس، ژامبون و همبرگرهای صنعتی.
  • عصاره‌های آماده (قرص مرغ و گوشت)، نودل‌های فوری، سس‌های تجاری و تنقلات شور.
  • غذاهای رستورانی و بیرون‌بر: تقریباً همواره بسیار شورتر از غذای خانگی طبخ می‌شوند. در جدول ارزش غذایی، وجود بیش از ۱٫۵ گرم نمک در هر ۱۰۰ گرم بالا تلقی می‌شود.

خودت رو امتحان کنسؤال ۳ از ۵

رضا می‌گوید: «من سر سفره فقط یک پنس (مقدار اندکی) نمک روی غذا می‌پاشم، بنابراین مصرف نمک من بسیار پایین‌تر از حد مجاز است.» پاسخ علمی درست کدام است؟

  1. سخن او درست است؛ صرفاً نمکی که خود فرد سر سفره اضافه می‌کند محاسبه می‌شود
  2. سقف ۵ گرم روزانهٔ WHO شامل مجموع نمک‌هاست، از جمله نمک موجود در نان، پنیر و سایر غذاها
  3. نمک هیچ سقف علمی استانداردی ندارد و محدودیت صرفاً برای قند وضع شده است
  4. سقف مجاز ۵ گرم در هر وعده است، بنابراین یک پنس نمک کاملاً بی‌اثر است
جواب رو ببین

سقف ۵ گرم روزانهٔ WHO شامل مجموع نمک‌هاست، از جمله نمک موجود در نان، پنیر و سایر غذاها

کاملاً درست است. سقف کمتر از ۵ گرم در روز تمامی نمک‌های ورودی به بدن را در بر می‌گیرد. بخش اعظم نمک مصرفی افراد در غذاهای روزمره پنهان است؛ بنابراین نمک پاشیده‌شده سر سفره تنها جزء کوچکی از کل دریافتی است.

۰۵قدم‌به‌قدم

روش‌های علمی تعدیل ذائقه بدون احساس محرومیت

  1. چشیدن غذا پیش از افزودن نمک

    بسیاری از افراد صرفاً بر حسب عادت روی غذا نمک می‌پاشند. ابتدا طعم غذا را بچشید و نمکدان را از سر سفره بردارید.

  2. بهره‌گیری از چاشنی‌ها و طعم‌دهنده‌های طبیعی

    سبزیجات معطر، لیموترش تازه، سیر، سماق، فلفل سیاه و انواع ادویه‌ها طعمی لذیذ می‌آفرینند و نیاز به نمک را برطرف می‌کنند.

  3. کاهش تدریجی قند مصرفی با چای

    طی چند هفته مقدار قند یا شکر را از دو حبه به یک و نیم و سپس یک حبه برسانید؛ تغییرات تدریجی مانع از مقاومت ذائقه می‌شوند.

  4. آغاز تغییرات با نوشیدنی‌ها

    حذف نوشابه‌های قندی و جایگزینی آن‌ها با آب یا چای بدون قند، مؤثرترین گام منفرد برای کاهش دریافت قند در اکثر افراد است.

خودت رو امتحان کنسؤال ۴ از ۵

اگر مصرف نمک را کاهش دهید، غذاها تا پایان عمر برای شما بی‌طعم و ناخوشایند باقی خواهند ماند.

  1. درست
  2. نادرست
جواب رو ببین

نادرست

نادرست است. گیرنده‌های چشایی زبان انعطاف‌پذیرند: پس از چند هفته رژیم کم‌نمک، غذاهای معتدل طعم طبیعی خود را بازمی‌یابند و خوراکی‌های شور گذشته زننده خواهند شد. همین پدیده در خصوص کاهش قند نیز رخ می‌دهد.

قندهای به ظاهر «طبیعی» که همچنان قند آزاد محسوب می‌شوند

همچنان قند آزاد هستند

عسل، شکر قهوه‌ای، شیرهٔ خرما، شیرهٔ انگور و آب‌میوه‌های طبیعی. این موارد هرچند طبیعی‌تر به نظر می‌رسند یا حاوی مقادیر اندکی املاح هستند، اما رفتار فیزیولوژیک آن‌ها در کبد و خون همانند شکر سفید است و مشمول سقف قند آزاد WHO می‌شوند.

قند آزاد نیستند

خرمای کامل، میوهٔ تازه و کشمش به شکل کامل. قند درون ماتریکس سلولی میوه محصور است و با فیبر رژیمی همراهی می‌شود. البته خرما و میوه‌های خشک چگالی انرژی بالایی دارند، بنابراین مصرف ۲ تا ۳ عدد کاملاً کافی است.

خودت رو امتحان کنسؤال ۵ از ۵

  1. شیرین چای خود را به همراه دو حبه قند می‌نوشد.
  2. شیرین چای را تلخ و همراه با دو عدد خرمای کامل میل می‌کند.

هر دو طعمی شیرین دارند. تفاوت بنیادین آن‌ها از دیدگاه سقف قند سازمان جهانی بهداشت (WHO) چیست؟

  1. خرما هیچ‌گونه قندی ندارد
  2. قند حبه‌ها قند آزاد است؛ اما قند موجود در خرمای کامل قند آزاد نیست و با فیبر همراه است
  3. قند حل‌شده در چای چون حل می‌شود محاسبه نمی‌گردد
  4. هیچ تفاوتی وجود ندارد و هر دو به یک میزان سقف قند را پر می‌کنند
جواب رو ببین

قند حبه‌ها قند آزاد است؛ اما قند موجود در خرمای کامل قند آزاد نیست و با فیبر همراه است

دقیقاً درست است. قندهای افزوده در شمار سقف قند آزاد قرار می‌گیرند؛ در حالی که قند درون میوه‌های کامل قند آزاد به شمار نمی‌آید. البته خرما تراکم انرژی بالایی دارد و مصرف ۲ تا ۳ عدد معقول است، نه یک ظرف پر.

۰۷جمع‌بندی

مرور درس

  • قندهای آزاد شامل قندهای افزوده به علاوهٔ قند طبیعی موجود در عسل، انواع شیره‌ها و آب‌میوه‌ها هستند؛ قند موجود در میوهٔ کامل، سبزیجات و شیر قند آزاد محسوب نمی‌شود.
  • سازمان جهانی بهداشت سقف قند آزاد را کمتر از ۱۰ درصد انرژی روزانه (حدود ۵۰ گرم یا ۱۲ قاشق چای‌خوری در رژیم ۲۰۰۰ کیلوکالری) و در حالت ایدئال کمتر از ۵ درصد (۲۵ گرم) توصیه می‌کند.
  • یک قوطی نوشابهٔ معمولی حاوی حدود ۳۵ گرم قند معادل تقریبی ۹ قاشق چای‌خوری شکر است.
  • توصیهٔ WHO برای نمک، کمتر از ۵ گرم در کل شبانه‌روز (معادل یک قاشق چای‌خوری سرصاف) است که بخش اعظم آن در نان، پنیر و فرآورده‌های آماده پنهان است.
  • با بهره‌گیری از سبزیجات معطر، لیمو، سماق و آب به جای نوشابه، مصرف را به تدریج کاهش دهید؛ ذائقهٔ شما ظرف چند هفته خود را سازگار می‌سازد.

به سبک خودت یادش بگیر.

توی اپ از یادآی بخواه این درس رو ساده‌تر توضیح بده، از زندگی خودت مثال بزنه یا عمیق‌تر بره. بعد یه مسیر کامل دور هدف خودت بساز.

Cafe Bazaar Myket توی اپ شخصی‌سازیش کن