چیزی که از این درس میبری
- بازیها سه نیاز روانشناختی بنیادین را برآورده میسازند (نظریهٔ خودتعیینگری دسی و رایان): شایستگی، خودمختاری، و پیوندجویی.
- انگیزش درونی (لذت بردن از نفس تجربهٔ بازی) بسیار پایدارتر و اثربخشتر از پاداشهای زودگذر بیرونی نظیر امتیازات است.
- مدل چهارگانهٔ بارتل (۱۹۹۶): دستاوردجویان، کاشفان، جامعهگرایان و سلطهجویان. این مدل لنزی راهنماست و بازیکنان ترکیبی از این تیپها هستند.
فهرست این درس۶
۰۱سه نیاز بنیادین روانی
شایستگی، خودمختاری، پیوندجویی
ادوارد دِسی و ریچارد رایان، دو روانشناس برجسته، در «نظریهٔ خودتعیینگری» (Self-Determination Theory) اثبات کردند که انگیزشهای درونی پایدار انسان بر سه ستون استوارند؛ پژوهشگرانی نظیر اسکات ریگبی بعدها این نظریه را در حوزهٔ بازیها تبیین کردند:
- احساس شایستگی (Competence): حس پیشرفت، تسلط و رشد مهارت؛ همان پرش ظریفی که ده دقیقه پیش مدام در اجرای آن ناکام میماندید و اکنون مسلط شدهاید.
- خودمختاری و عاملیت (Autonomy): حق انتخابهای معنادار و تأثیرگذار؛ انتخاب مسیر پیشروی، گزینش سبک بازی و قهرمان داستان.
- پیوندجویی و تعلق (Relatedness): پیوند معنادار با دیگران؛ بازی در قالب تیم، تعامل با دوستان در جهانهای آنلاین، یا حتی همذاتپنداری عمیق با یک شخصیت داستانی.
بازی معمایی همکارانه که هر سه نیاز را همزمان ارضا میکند: شما و دوستتان (پیوندجویی) شیوهٔ تقسیم وظایف را آزادانه انتخاب میکنید (خودمختاری) و بهمرور در حل معماهای پیچیده ورزیده و سریع میشوید (شایستگی).
دو خاستگاه انگیزش در استمرار بازی
انگیزش بیرونی (Extrinsic) · پاداشهای برونزا
کسب امتیازات، جوایز مقطعی، پاداش ورود روزانه یا نشانهای افتخار نمایشی. این محرکها مؤثرند اما ناپایدار؛ با پایان پاداشهای بیرونی، شوق بازی نیز رنگ میبازد.
انگیزش درونی (Intrinsic) · لذت نفس تجربه
لذت ناب از خودِ بازی، حس تسلط و ارتقای مهارت، و انتخاب آزادانه. این انگیزش اصیل بسیار ماندگارتر است. بازیهای شاهکار از پاداشها صرفاً بهعنوان نشانگری برای برجستهسازی لذت بازی سود میجویند، نه جانشینی برای آن (تفصیل بیشتر در درس ۸).
خودت رو امتحان کنسؤال ۱ از ۵
سخنان هر بازیکن را به نیاز روانشناختی متناظر با آن پیوند دهید
- «سرانجام موفق شدم غولآخری را که مدام مرا شکست میداد از پای درآورم.»
- «مسیر عبور از رشتهکوهها را خودم با تصمیم شخصی برگزیدم.»
- «ما پیروز شدیم زیرا هماهنگ با یکدیگر بودیم و از هم پشتیبانی کردیم.»
جواب رو ببین
- «سرانجام موفق شدم غولآخری را که مدام مرا شکست میداد از پای درآورم.» → احساس شایستگی
- «مسیر عبور از رشتهکوهها را خودم با تصمیم شخصی برگزیدم.» → خودمختاری و عاملیت
- «ما پیروز شدیم زیرا هماهنگ با یکدیگر بودیم و از هم پشتیبانی کردیم.» → پیوندجویی و تعلق
۰۳گونهشناسی بازیکنان
مدل چهارگانهٔ بارتل در شناخت تیپهای بازیکنان
ریچارد بارتل در سال ۱۹۹۶ با تحلیل رفتار بازیکنان در بازیهای متنی اولیه (MUDs)، چهار تیپ شخصیتی و انگیزشی بنیادین را معرفی کرد:
- دستاوردجویان (Achievers): جویای کسب امتیازات، ارتقای سطوح و گشودن صددرصدی تمام دستاوردها.
- کاشفان (Explorers): شیفتهٔ کشف مکانهای پنهان، اسرار دنیای بازی و کشف قوانین نانوشتهٔ سیستم.
- جامعهگرایان (Socializers): در پی ارتباطات انسانی، گفتوگو، همکاری و حس تعلق به جامعهٔ همبازیها.
- سلطهجویان / مبارزان (Killers): علاقهمند به رقابت بیرحمانه، برتری بر سایر بازیکنان و اثبات تفوق خود.
این مدل ابزاری کاربردی برای تحلیل طراحی است، نه یک آزمون صلب روانشناسی. بیشتر افراد ترکیبی از این تیپها هستند و اولویتهای آنان بر حسب نوع بازی تغییر میکند.
در یک بازی آنلاین مشترک: دستاوردجو برای بهدست آوردن سلاحی افسانهای ساعتها تلاش میکند؛ کاشف نقشهٔ تمام دخمهها را بررسی میکند؛ جامعهگرا صنفی دوستانه را اداره میکند؛ و سلطهجو به شکار سایر بازیکنان میپردازد.
خودت رو امتحان کنسؤال ۲ از ۵
مینا ساعتی متوالی به تکتک دیوارهای قلعه ضربه میزند تا راهی به یک اتاق مخفی احتمالی بیابد. او در این لحظه نمایندهٔ کدام تیپ از بازیکنان بارتل است؟
- دستاوردجو (Achiever)
- کاشف (Explorer)
- جامعهگرا (Socializer)
- سلطهجو (Killer)
جواب رو ببین
کاشف (Explorer)
بله. کنجکاوی در پی کشف اسرار پنهان و درک منطق درونی جهان بازی، بارزترین انگیزهٔ کاشفان است.
خودت رو امتحان کنسؤال ۳ از ۵
طبقهبندی بارتل هر بازیکن را برای همیشه در یک تیپ شخصیتی صلب و دگرگونیناپذیر محصور میسازد.
- درست
- نادرست
جواب رو ببین
نادرست
نادرست است. این مدل دریچهای راهنما برای طراحان است، نه قالبی صلب برای قضاوت شخصیت. بیشتر بازیکنان آمیزهای از این انگیزهها هستند و فرد میتواند در یک بازی کاشف باشد و در بازی دیگر دستاوردجو.
چارچوب MDA: مکانیک، پویایی، زیباییشناسی
مکانیکها (Mechanics)، قوانین، اجزا و الگوریتمهای صلب بازی هستند. به محض تعامل بازیکنان با این قوانین، پویاییها (Dynamics) یا رفتارهای درون بازی زاده میشوند. این پویاییها در نهایت به زیباییشناسی عاطفی (Aesthetics) میانجامند؛ یعنی حسهایی که بازیکن در عمق جان تجربه میکند؛ نظیر حس تنش و چالش، کشف و شهود، رفاقت، تخیل یا خودابرازگری. طراح از سمت مکانیکها آغاز به ساخت میکند؛ اما بازیکن، بازی را از سمت تجربهٔ حسی ملاقات مینماید.
طراح قانونی ساده مینویسد: «یک بازیکن گرگ است و باید دیگران را لمس کند». بازیکن صرفاً هیجان و آدرنالین گریز و تعقیب را با تمام وجود احساس میکند.
مثال
تحلیل بازی «گرگمبههوا» از دریچهٔ چارچوب MDA
مکانیکها: یک بازیکن «گرگ» نامیده میشود
با لمس هر بازیکن دیگر، نقش گرگ به او منتقل میگردد
پویاییها: دویدن، تعقیب، فرار، فریب دادن، یارگیری پنهانی،
شور و طعنهزدن به گرگ از فاصلهای امن
زیباییشناسی: هیجان ناب تعقیب و گریز،
خندیدن و تجربهٔ رفاقت مشترکتنها با وضع دو قاعدهٔ ساده، حیاطی آکنده از عواطف سرشار پدید میآید.
هیچ طراحی قاعدهٔ «طعنهزدن از فاصلهای امن» را ننوشته بود؛
این پویایی خودبهخود از دل قوانین زاده شد.اگر از بالا به پایین بنگرید، جایگاه طراح بازی را دارید؛ اگر از پایین به بالا نگاه کنید، جایگاه بازیکن را دارید که نخست غرق در احساسات میشود و شاید هرگز به قواعد زیربنایی نیندیشد.
خودت رو امتحان کنسؤال ۴ از ۵
در چارچوب تحلیلی MDA، بازیکن معمولاً با کدام مؤلفه ابتدا ارتباط برقرار میکند؟
- مکانیکها؛ زیرا مستقیماً در متن قوانین بیان شدهاند
- پویاییها؛ زیرا در جریان گیمپلی پدیدار میشوند
- زیباییشناسی؛ یعنی طیف احساساتی که بازی در روان او برمیانگیزد
- هر سه مؤلفه دقیقاً در یک لحظهٔ مشترک درک میشوند
جواب رو ببین
زیباییشناسی؛ یعنی طیف احساساتی که بازی در روان او برمیانگیزد
کاملاً درست است. بازیکنان بازی را از دریچهٔ تجربهٔ حسی (تنش، هیجان، شگفتی یا کار تیمی) دریافت میکنند؛ در حالی که طراح از مبدأ قوانین و مکانیکها دست به خلق میزند.
۰۵بازی واحد با مخاطبان متنوع
ماینکرفت: پناهگاهی برای انواع سلایق
بازی ماینکرفت قادر است بازیکنانی با انگیزههای کاملاً متفاوت را در جهانی مشترک مجذوب نگاه دارد: کاشفان به اعماق غارهای ناشناخته نقب میزنند؛ دستاوردجویان در پی استخراج نادرترین کانیها و ساخت تجهیزات برترند؛ جامعهگرایان در سرورهای جمعی به آبادانی اشتراکی میپردازند؛ و انبوهی از بازیکنان از طریق معماری و خلق سازهها به ابراز هویت و خلاقیت خویش میپردازند. قوانین این بازی یک الگوی واحد لذت را تحمیل نمیکنند، بلکه بستری گشاده برای تجارب گوناگون فراهم میآورند.
یک بازی کوچک لزوماً نیازی به برآورده کردن تمام سلایق ندارد؛ اما شناخت دقیق مخاطبان هدف به شما کمک میکند قواعد مرتبط و ضروری را بهدرستی برگزینید.
خودت رو امتحان کنسؤال ۵ از ۵
ماینکرفت: هر فعالیت بیش از همه برای کدام تیپ از بازیکنان بارتل جذاب است؟
- گردآوری یک دست کامل از کمیابترین زرههای ندرایت
- حفر اعماق زمین برای کشف اقلیمهای پنهان زیر نقشه
- بنا کردن یک شهرک اشتراکی همراه با دوستان در سرور
- کسب پیروزی در مبارزات تنبهتن (PvP) با سایر بازیکنان
- رمزگشایی از سازوکار مهندسی یک ماشین خودکار که بازیکنی دیگر ساخته است
- گشودن و تکمیل تکتک دستاوردهای رسمی ثبتشده در فهرست بازی
جواب رو ببین
دستاوردجو: گردآوری یک دست کامل از کمیابترین زرههای ندرایت, گشودن و تکمیل تکتک دستاوردهای رسمی ثبتشده در فهرست بازی
کاشف: حفر اعماق زمین برای کشف اقلیمهای پنهان زیر نقشه, رمزگشایی از سازوکار مهندسی یک ماشین خودکار که بازیکنی دیگر ساخته است
جامعهگرا: بنا کردن یک شهرک اشتراکی همراه با دوستان در سرور
سلطهجو: کسب پیروزی در مبارزات تنبهتن (PvP) با سایر بازیکنان
۰۶جمعبندی
مرور درس
- بازیها سه نیاز روانشناختی بنیادین را برآورده میسازند (نظریهٔ خودتعیینگری دسی و رایان): شایستگی، خودمختاری، و پیوندجویی.
- انگیزش درونی (لذت بردن از نفس تجربهٔ بازی) بسیار پایدارتر و اثربخشتر از پاداشهای زودگذر بیرونی نظیر امتیازات است.
- مدل چهارگانهٔ بارتل (۱۹۹۶): دستاوردجویان، کاشفان، جامعهگرایان و سلطهجویان. این مدل لنزی راهنماست و بازیکنان ترکیبی از این تیپها هستند.
- چارچوب MDA: مکانیکها پویاییها را پدید میآورند و پویاییها زیباییشناسی عاطفی را میآفرینند. طراح از قوانین آغاز میکند و بازیکن با احساسات مواجه میشود.
- یک بازی میتواند همانند ماینکرفت پاسخگوی الگوهای لذت متعددی باشد؛ مخاطب هدف خود را بهروشنی برگزینید.
- تمرین دفترچه: تکحس عاطفی برجستهای را که میخواهید بازی کاغذی آیندهتان در بازیکن برانگیزد یادداشت کنید.
به سبک خودت یادش بگیر.
توی اپ از یادآی بخواه این درس رو سادهتر توضیح بده، از زندگی خودت مثال بزنه یا عمیقتر بره. بعد یه مسیر کامل دور هدف خودت بساز.