چیزی که از این درس میبری
- دیافراگم دریچهٔ قابل تنظیم درون لنز است که همانند مردمک چشم میزان نور ورودی را مهار میکند.
- عدد f کوچکتر نشاندهندهٔ دهانهٔ بازتر و جذب نور بیشتر است: f/2 بسیار باز و f/16 بسیار تنگ است.
- استاپهای کامل عبارتند از f/1.4، 2، 2.8، 4، 5.6، 8، 11، 16، 22 که در هر گام به سمت راست نور ورودی نصف میشود.
فهرست این درس۶
۰۱درون لنز دوربین
دریچهای با قابلیت تنظیم گشودگی
درون لنز دوربین، حلقهای از تیغههای فلزی باریک به نام عنبیه (Iris) دهانهای مدور پدید میآورند. با چرخش تیغهها در یک جهت، دهانه بازتر شده و پرتوهای بیشتری عبور میکنند؛ با چرخش در جهت مخالف، تیغهها جمع شده و دهانه تنگتر میشود. این سازوکار دقیقاً مشابه عملکرد مردمک چشم انسان است: در فضایی تاریک گشاد میشود و زیر تابش شدید آفتاب به نقطهای ریز بدل میگردد.
ورود ناگهانی از خیابانی پرنور به کافهای کمنور موجب میشود مردمک چشم ظرف چند ثانیه فراختر شود تا نور بیشتری جذب کند؛ باز کردن دیافراگم لنز دقیقاً همین کارکرد را برای حسگر دوربین رقم میزند.
ضریب دیافراگم (f-number)
نحوهٔ نمایش ریاضی میزان گشودگی دیافراگم به صورت f/2، f/4، f/8 و مانند آن. این مقدار از تقسیم فاصلهٔ کانونی لنز بر قطر گشودگی دهانه حاصل میشود و ساختاری کسری دارد: عدد کوچکتر بیانگر دهانهٔ بازتر و ورود نور بیشتر است. برای نمونه، f/2 گشودگی بسیار فراخی دارد در حالی که f/16 روزنهای بسیار تنگ پدید میآورد. این رابطهٔ معکوس در آغاز یادگیری ممکن است چالشبرانگیز باشد، اما قاعدهٔ طلایی ساده است: عدد کوچکتر، گشودگی بزرگتر.
f/2 همانند ۱/۲ (نصف) یک پیتزاست و f/16 معادل ۱/۱۶ آن؛ عدد بزرگتر در مخرج، تکهٔ کوچکتر و دهانهٔ تنگتری را نشان میدهد.
خودت رو امتحان کنسؤال ۱ از ۵
دیافراگم f/16 گشودگی دهانهٔ بزرگتری نسبت به f/2 ایجاد میکند، زیرا ۱۶ عدد بزرگتری است.
- درست
- نادرست
جواب رو ببین
نادرست
نادرست است. مقیاس f ماهیتی کسری دارد؛ بنابراین مخرج بزرگتر به معنای دهانهٔ کوچکتر است. دیافراگم f/2 دریچهای بسیار فراخ با ورود نور فراوان است، در حالی که f/16 روزنهای بسیار تنگ و باریک ایجاد میکند.
۰۳استاپهای کامل دیافراگم
هر گام، حجم نور ورودی را نصف میکند
اعداد استاندارد حکشده بر روی لنزها و منوی دوربینها نشاندهندهٔ استاپهای کامل هستند: f/1.4، f/2، f/2.8، f/4، f/5.6، f/8، f/11، f/16، f/22. هر گام به سمت راست، حجم نور عبوری را به نصف تقلیل میدهد. اعداد در هر گام به جای دو برابر شدن، تقریباً ۱٫۴ برابر (رادیکال ۲) میشوند، زیرا شدت نور با مساحت سطح دایره متناسب است نه صرفاً قطر آن. یک ترفند سرانگشتی: هر دو گام متوالی عدد دیافراگم را دو برابر میکند (2، 4، 8، 16) که دقیقاً معادل دو استاپ کاهش نور است.
تغییر دیافراگم از f/2 به f/4 طی دو گام انجام میشود (2 ← 2.8 ← 4)؛ یعنی دو استاپ بستهتر شدن که نور ورودی را به یکچهارم کاهش میدهد.
خودت رو امتحان کنسؤال ۲ از ۵
عکسی با تنظیم دیافراگم روی f/4 نوردهی مطلوبی دارد. عکاس بدون تغییر سایر متغیرها، دیافراگم را به f/5.6 تغییر میدهد. چه تغییری در میزان نور دریافتی حسگر رخ میدهد؟
- نور ورودی دو برابر میشود، زیرا ۵٫۶ عدد بزرگتری است
- میزان نور بدون تغییر میماند، زیرا دیافراگم صرفاً بر تاری پسزمینه اثر دارد
- نور دریافتی نصف میشود: f/5.6 دقیقاً یک استاپ کامل کوچکتر است
- نور به حدود ۷۰ درصد کاهش مییابد، زیرا حاصل تقسیم ۴ بر ۵٫۶ تقریباً ۰٫۷ است
جواب رو ببین
نور دریافتی نصف میشود: f/5.6 دقیقاً یک استاپ کامل کوچکتر است
کاملاً درست است. فاصلهٔ f/4 تا f/5.6 نشاندهندهٔ یک استاپ کامل در زنجیرهٔ دیافراگم است؛ بنابراین مساحت دریچه نصف شده و نور ورودی ۵۰ درصد کاهش مییابد و عکس یک استاپ تاریکتر خواهد شد.
قدمبهقدم ببین

۱/۴f/2: دریچهای فراخ و گشوده دایرهٔ تیره درون حلقهٔ خاکستری نشاندهندهٔ گشودگی دیافراگم با تنظیم روی f/2 است. دهانه کاملاً باز است و حجم قابل توجهی از نور عبور میکند؛ ۱۶ نقطه در سمت راست نمایانگر نور انبوه رسیده به حسگر هستند.

۲/۴f/2.8: یک استاپ بستهتر، نصف شدن حجم نور بستن دیافراگم به اندازهٔ یک استاپ تا مقدار f/2.8. اگرچه عدد روی مقیاس افزایش یافته، اما مساحت گشودگی به نصف کاهش یافته است؛ بنابراین اکنون تنها ۸ نقطه نور عبور میکنند که معادل نصف شدن روشنایی است.

۳/۴f/4: کاهش نور به یکچهارم مقدار اولیه با یک استاپ کاهش دیگر تا f/4، دهانه باز هم کوچکتر میشود: تنها ۴ نقطه نور وارد حسگر میشود که معادل یکچهارم نور عبوری در f/2 است. خطکش پایین استاپهای کامل 2، 2.8، 4، 5.6 و 8 را نشان میدهد؛ هر گام به سمت راست، حجم پرتوها را مجدداً نصف میکند.

۴/۴تأثیر مستقیم گشودگی دیافراگم بر تاری پسزمینه ثبت دو تصویر متوالی از یک سوژه با دو دیافراگم متفاوت. در دیافراگم f/2 (در ابتدای خطکش)، سوژه کاملاً شفاف و نورهای پسزمینه به دایرههای نرم و درشت (بوکه) بدل شدهاند. در دیافراگم f/8 (چهار استاپ بستهتر)، سوژه همچنان واضح است اما عناصر پسزمینه نیز شفافیت و جزئیات خود را حفظ کردهاند.
خودت رو امتحان کنسؤال ۳ از ۵
با توجه به محور استاپها در نمودار، کدام دیافراگم نور بیشتری عبور میدهد و این برتری چند برابر است: f/2 یا f/8؟
- دیافراگم f/8 به میزان ۴ برابر، زیرا ۸ چهار برابر ۲ است
- دیافراگم f/2 به میزان ۱۶ برابر: چهار استاپ تفاوت که هر یک نور را دو برابر میکند
- دیافراگم f/2 به میزان ۴ برابر، زیرا حاصل تقسیم ۸ بر ۲ عدد ۴ است
- میزان نور ورودی در هر دو یکسان است و تنها وضوح پسزمینه تغییر میکند
جواب رو ببین
دیافراگم f/2 به میزان ۱۶ برابر: چهار استاپ تفاوت که هر یک نور را دو برابر میکند
کاملاً درست است. فاصلهٔ f/2 تا f/8 شامل چهار استاپ کامل است (2 ← 2.8 ← 4 ← 5.6 ← 8) و هر استاپ نور را دو برابر میسازد: ۲ × ۲ × ۲ × ۲ = ۱۶ برابر نور بیشتر در f/2.
مقایسهٔ دیافراگم باز در برابر دیافراگم بسته
دیافراگم باز: حدود f/1.8 تا f/2.8
ورود نور فراوان؛ تنها برش بسیار باریکی از عمق صحنه در فوکوس کامل قرار دارد. پسزمینه در تاری محو میشود که سبب برجستهسازی سوژهٔ اصلی میگردد.
کاربرد ایدهآل: عکاسی پرتره، کلوزآپ از یک شاخه گل، عکاسی از غذا و فضاهای کمنور.
دیافراگم بسته: حدود f/8 تا f/11
ورود نور کمتر؛ بخش گستردهای از صحنه از پیشزمینه تا پسزمینه در وضوح کامل ثبت میشود و جزئیات محیط خوانا باقی میماند.
کاربرد ایدهآل: عکاسی منظره، چشماندازهای شهری، عکسهای دستهجمعی و صحنههایی که بافت محیط اهمیت دارد.
خودت رو امتحان کنسؤال ۴ از ۵
عکاسی بر فراز تپه قصد دارد چشماندازی ثبت کند که در آن از سنگریزههای پیش پا تا قلههای دوردست افق کاملاً واضح و شارپ باشند. کدام ضریب دیافراگم را باید برگزیند؟
- f/1.8 جهت ورود حداکثر پرتوهای نوری به دوربین
- f/2.8 مشابه تنظیمات معمول در عکاسی پرتره
- حدود f/8 تا f/11 برای دستیابی به حداکثر عمق میدان و حفظ وضوح سراسری
- f/22 به عنوان تنگترین روزنه، زیرا دهانهٔ کوچکتر همواره وضوح بالاتری میآفریند
جواب رو ببین
حدود f/8 تا f/11 برای دستیابی به حداکثر عمق میدان و حفظ وضوح سراسری
کاملاً درست است. دیافراگم بسته در بازهٔ f/8 تا f/11 پهنای عمق میدان را از پیشزمینه تا افق گسترش میدهد و در عین حال از افت کیفیت ناشی از پدیدهٔ پراش اپتیکی در f/22 در امان است.
۰۵تفاوت دوربین و گوشی هوشمند
نحوهٔ مدیریت و کنترل دیافراگم
دوربینهای حرفهای: استفاده از حالت A (در نیکون، سونی و فوجیفیلم) یا Av (در کانن) که اولویت دیافراگم نام دارد؛ شما ضریب f را تعیین میکنید و دوربین سرعت شاتر را به گونهای تنظیم میکند که نوردهی پایدار بماند. گوشیهای هوشمند: لنز بیشتر گوشیها دارای دیافراگم فیزیکی ثابت است (معمولاً حوالی f/1.5 تا f/2.2) و تیغهای برای تغییر روزنه وجود ندارد؛ بنابراین گوشی روشنایی را با سرعت شاتر و ISO تنظیم مینماید. از آنجا که حسگر گوشی ابعاد بسیار کوچکی دارد، عمق میدان ذاتاً بسیار بالاست و تقریباً همهچیز واضح میافتد؛ به همین دلیل در گوشیها حالت پرتره (Portrait Mode) تاری پسزمینه را به شیوهٔ نرمافزاری و محاسباتی شبیهسازی میکند.
در حالت حرفهای (Pro Mode) گوشیهای اندرویدی، تنظیمات ISO، سرعت شاتر و فوکوس فعال هستند اما عدد f صرفاً برای اطلاع نمایش داده شده و غیرقابل تغییر است.
خودت رو امتحان کنسؤال ۵ از ۵
کاربری حالت حرفهای (Pro Mode) گوشی خود را باز میکند تا ضریب f/8 را برای عکاسی از یک منظره تنظیم کند، اما ضریب دیافراگم غیرقابل تغییر است. علت این امر چیست؟
- لنز گوشی دارای دیافراگم فیزیکی ثابت است و گوشی نوردهی را با شاتر و ISO متعادل میکند
- حالت Pro تنظیمات دیافراگم را تا زمان خرید نسخهٔ پولی اپلیکیشن قفل نگاه میدارد
- تنظیمات دیافراگم منحصراً در حالت پرتره قابل دسترسی هستند
- f/8 اصولاً عددی خارج از استانداردهای پردازش تصویر در گوشیهای هوشمند است
جواب رو ببین
لنز گوشی دارای دیافراگم فیزیکی ثابت است و گوشی نوردهی را با شاتر و ISO متعادل میکند
کاملاً درست است. بیشتر تلفنهای همراه دریچهٔ اپتیکی ثابتی دارند. البته با توجه به حسگر بسیار کوچک گوشی، عمق میدان به طور طبیعی گسترده بوده و منظره بدون نیاز به بستن دیافراگم شفاف ثبت میشود.
۰۶جمعبندی
مرور نکات کلیدی درس
- دیافراگم دریچهٔ قابل تنظیم درون لنز است که همانند مردمک چشم میزان نور ورودی را مهار میکند.
- عدد f کوچکتر نشاندهندهٔ دهانهٔ بازتر و جذب نور بیشتر است: f/2 بسیار باز و f/16 بسیار تنگ است.
- استاپهای کامل عبارتند از f/1.4، 2، 2.8، 4، 5.6، 8، 11، 16، 22 که در هر گام به سمت راست نور ورودی نصف میشود.
- دیافراگمهای باز (حدود f/1.8 تا f/2.8) پسزمینه را محو میسازند؛ دیافراگمهای بسته (حدود f/8 تا f/11) عمق وضوح سرتاسری ایجاد میکنند.
- در دوربینهای عکاسی با حالت A یا Av دیافراگم کنترل میشود؛ در حالی که گوشیهای هوشمند دریچهٔ ثابت دارند و تاری پسزمینه را با الگوریتمهای نرمافزاری شبیهسازی میکنند.
به سبک خودت یادش بگیر.
توی اپ از یادآی بخواه این درس رو سادهتر توضیح بده، از زندگی خودت مثال بزنه یا عمیقتر بره. بعد یه مسیر کامل دور هدف خودت بساز.