گرمازدگی و سرمازدگی (Heat Stroke & Hypothermia)
گرمازدگی سبک (خستگی گرمایی) رو از گرمازدگی شدید تشخیص می‌دی و وقتی جدیه طرف رو سریع خنک می‌کنی، و کسی رو که دچار هیپوترمی شده آروم گرم می‌کنی.
خستگی گرمایی یا گرمازدگی؟
خستگی گرمایی (Heat exhaustion)
عرق زیاد، پوست رنگ‌پریده و عرق‌کرده، سردرد، سرگیجه، حالت تهوع، گرفتگی عضله، نبض تند، تشنگی، خستگی. ذهنش هنوز روشنه. ناراحت‌کننده‌ست، و یه هشدار که باید کاری کرد.
گرمازدگی (Heat stroke): اورژانس
دمای خیلی بالای بدن (حدوداً ۴۰ درجه یا بیشتر) همراه با گیجی، رفتار عجیب، حرف زدن نامفهوم، پوست داغ (ممکنه خشک باشه یا هنوز عرق‌کرده)، تشنج یا از حال رفتن. به اورژانس زنگ بزن.
خستگی گرمایی: خنکش کن
- به جای خنک و سایه
ببرش یه جای خنک و سایه، یا جایی که کولر داره.
- دراز بکشه، پاها یه کم بالا
و لباس‌های اضافه‌ش رو دربیار.
- بنوشه
آب، یا محلول آبرسانی خوراکی (ORS، همون پودر اوآراس)، جرعه‌جرعه.
- پوستش رو خنک کن
یه پارچه‌ی خیس روی پوستش، و یه پنکه.
- تو حدود ۳۰ دقیقه بهتر شد؟
باید تو حدود نیم ساعت شروع کنه به بهتر شدن (توصیه‌ی NHS). اگه نشد، یا گیج شد، مثل گرمازدگی باهاش رفتار کن.
خودت رو امتحان کن
نشونه‌ها رو دسته‌بندی کن: خستگی گرمایی یا گرمازدگی؟
- عرق زیاد و سرگیجه، ولی واضح جواب می‌ده
- گیجه و حرفای عجیب می‌زنه
- سردرد، گرفتگی عضله و حالت تهوع
- از حال رفته و پوستش خیلی داغه
- بعد از چند ساعت زیر آفتاب نامفهوم حرف می‌زنه
- تشنه و خسته‌ست و می‌دونه کجاست
جواب رو ببین
خستگی گرمایی: عرق زیاد و سرگیجه، ولی واضح جواب می‌ده, سردرد، گرفتگی عضله و حالت تهوع, تشنه و خسته‌ست و می‌دونه کجاست
گرمازدگی: گیجه و حرفای عجیب می‌زنه, از حال رفته و پوستش خیلی داغه, بعد از چند ساعت زیر آفتاب نامفهوم حرف می‌زنه
گرمازدگی: زنگ بزن، بعد سریع خنک کن
- به اورژانس زنگ بزن
گرمازدگی می‌تونه کشنده باشه، و هر دقیقه تو اون دما مهمه.
- تا جایی که می‌تونی سریع خنکش کن
فرو بردنش تو آب سرد تا گردن بهترین کاره، اگه در دسترس و بی‌خطره. وگرنه با آب سرد خیسش کن و تند باد بزن.
- کیسه‌ی سرد روی گردن، زیر بغل و کشاله‌ی ران
پیچیده تو پارچه، جاهایی که رگ‌های بزرگ نزدیک پوستن.
- اگه گیج یا خواب‌آلوده، چیزی ننوشه
ممکنه تو گلوش بپره. تا وقتی کمک برسه و کار رو دست بگیره به خنک کردن ادامه بده.
- اگه دیگه جواب نداد
نفسش رو چک کن: اگه عادی نفس می‌کشه وضعیت ریکاوری، اگه نه احیای قلبی (CPR).
کی‌ها بیشتر در خطر گرما هستن
- آدمای مسن، و نوزادها و بچه‌های کوچیک.
- کسایی که تو گرما کار سنگین بدنی یا ورزش می‌کنن.
- کسایی که بیماری مزمن دارن.
- هر کسی که تو ماشینِ زیر آفتاب مونده: ماشین خیلی سریع داغ می‌شه. هیچ‌وقت بچه رو تو ماشین پارک‌شده تنها نذار، حتی چند دقیقه.
خودت رو امتحان کن
بعد از یه بازی فوتبال تو یه بعدازظهر تابستونی اهواز، رضا گیجه، پوستش داغِ داغه و تلوتلو می‌خوره. چی کار می‌کنی؟
- یه بطری بزرگ آب یخ بهش می‌دی که سریع بخوره
- به اورژانس زنگ می‌زنی و سریع خنکش می‌کنی: آب سرد، پنکه، و کیسه‌ی سرد روی گردن، زیر بغل و کشاله‌ی ران
- می‌ذاری تو سایه بشینه و نیم ساعت دیگه بهش سر می‌زنی
- می‌بریش خونه که یه دوش خنک بگیره
جواب رو ببین
به اورژانس زنگ می‌زنی و سریع خنکش می‌کنی: آب سرد، پنکه، و کیسه‌ی سرد روی گردن، زیر بغل و کشاله‌ی ران
درسته. گیجی تو گرما یعنی گرمازدگی، و گرمازدگی اورژانسه. زنگ بزن و تا رسیدن کمک تا جایی که می‌تونی سریع خنکش کن.
هیپوترمی (Hypothermia)
وقتی بدن سریع‌تر از اونی که گرما می‌سازه گرما از دست می‌ده و دمای مرکزی‌ش زیر ۳۵ درجه می‌افته. نشونه‌ها: لرز (که ممکنه با بدتر شدن قطع بشه)، پوست رنگ‌پریده و سرد، حرف زدن نامفهوم، گیجی، دست‌وپاچلفتی شدن، خواب‌آلودگی، نفس‌های کند. لباس خیس و باد خیلی سریع‌ترش می‌کنن.
برف لازم نداره. کوهنوردی که تو بهار زیر بارون خیس شده و تو یه کوه بادگیره می‌تونه هیپوترمی بگیره.
هیپوترمی: آروم گرمش کن
- ببرش یه جای سرپوشیده
دور از باد و خیسی، و یه چیزی بین اون و زمین سرد بذار.
- لباس خیسش رو دربیار
لباس خیس مدام گرمای بدن رو بیرون می‌کشه.
- بپیچش و سرش رو بپوشون
پتوی خشک، کیسه‌خواب یا پتوی فویلی (پتوی نجات)، و یه کلاه.
- یه نوشیدنی گرم و شیرین، فقط اگه کاملاً هوشیاره
هیچ‌وقت به کسی که خواب‌آلود یا گیجه.
- با ملایمت جابه‌جاش کن، و اگه شدیده زنگ بزن
تکون‌های شدید برای کسی که خیلی سرده خطرناکه. گیجی، خواب‌آلودگی یا لرزی که قطع شده: به اورژانس زنگ بزن.
خودت رو امتحان کن
تو یه کوه‌پیمایی تو توچال، بارون دوست کیان رو خیس کرده. شدید می‌لرزه و نامفهوم حرف می‌زنه، ولی می‌تونه جوابت رو بده. بهترین برنامه چیه؟
- تند به راه رفتن ادامه بده که با حرکت گرم بشه
- جای سرپوشیده، درآوردن لباس خیس، لباس خشک و کلاه، یه چیزی بین اون و زمین، یه نوشیدنی گرم و شیرین چون هوشیاره، و کمک خبر کردن
- دست و پاهاش رو محکم مالش بدی که خون راه بیفته
- یه کم الکل بهش بدی که گرم بشه
جواب رو ببین
جای سرپوشیده، درآوردن لباس خیس، لباس خشک و کلاه، یه چیزی بین اون و زمین، یه نوشیدنی گرم و شیرین چون هوشیاره، و کمک خبر کردن
درسته. جلوی از دست رفتن گرما رو بگیر، آروم گرمش کن، و چون نامفهوم حرف می‌زنه، کمک هم خبر کن.
با کسی که خیلی سردشه چه کارهایی نکنی
- دست و پاهاش رو نمال و ماساژ نده.
- نه وان آب داغ، نه گرمای شدید مستقیم: نه کیسه‌ی آب گرم مستقیم روی پوست، نه لامپ حرارتی.
- الکل نه. باعث می‌شه بدن گرما رو سریع‌تر از دست بده.
- کم‌کم گرمش کن، از بدن به بیرون، با لایه‌های خشک و یه جای سرپوشیده.
سرمازدگی موضعی (Frostbite)
انگشت‌ها، بینی و گوش‌های یخ‌زده
پوست سرمازده سفید یا خاکستری، سفت و بی‌حس می‌شه. آروم گرمش کن: دست‌ها رو بذار زیر بغل، یا از آب ولرم، نه داغ استفاده کن. نمالش، و اگه ممکنه قبل از رسیدن به یه جای سرپوشیده دوباره یخ بزنه، گرمش نکن: دوباره یخ زدن آسیب بیشتری می‌زنه. بعد کمک پزشکی بگیر.
مالیدن دست‌های سرمازده با برف یه رسم قدیمیه. به بافت یخ‌زده بیشتر آسیب می‌زنه.
خودت رو امتحان کن
مالیدن محکم انگشت‌های سرمازده زودتر گرمشون می‌کنه، پس کار خوبیه.
جواب رو ببین
نادرست
غلطه. مالیدن به بافت یخ‌زده آسیب می‌زنه. انگشت‌ها رو آروم زیر بغل یا تو آب ولرم، نه داغ، گرم کن، فقط اگه دوباره یخ نمی‌زنن، و کمک پزشکی بگیر.
مرور درس
- گیجی نشونه‌ایه که گرما یا سرما رو به اورژانس تبدیل می‌کنه.
- خستگی گرمایی (عرق‌کرده، سرگیجه‌دار، ذهن روشن): سایه، دراز کشیدن، شل کردن لباس، نوشیدن، خنک کردن پوست. تو حدود ۳۰ دقیقه بهتر نشد؟ مثل گرمازدگی باهاش رفتار کن.
- گرمازدگی (گیج، خیلی داغ، از حال رفته): زنگ بزن، و با آب سرد، باد زدن و کیسه‌ی سرد پیچیده تو پارچه روی گردن، زیر بغل و کشاله‌ی ران سریع خنکش کن.
- هیپوترمی (زیر ۳۵ درجه: لرز، حرف نامفهوم، گیجی): جای سرپوشیده، درآوردن لباس خیس، لایه‌ی خشک و کلاه، نوشیدنی گرم و شیرین فقط اگه هوشیاره، و با ملایمت جابه‌جا کردن.
- نمال، وان داغ یا گرمای مستقیم نه، الکل نه. سرمازدگی موضعی: آروم گرم کن، هیچ‌وقت نمال، و فقط اگه دوباره یخ نمی‌زنه.
- آموزش عمومی، نه مدرک: اگه شک داری به اورژانس زنگ بزن، و یه دوره‌ی عملی بگذرون.